فاش نیوز - در ماههای اخیر، مناسبات افغانستان و پاکستان شاهد تحولات گستردهای بوده که ابعاد امنیتی، سیاسی و منطقهای قابل توجهی دارد. این تحولات در شرایطی روی میدهد که سازمانهای بینالمللی از تشدید بحرانهای انسانی در افغانستان به دلیل نزدیک شدن فصل زمستان هشدار میدهند و پاکستان با چالشهای امنیتی فزایندهای در مرزهای خود با افغانستان روبرو است. در این گزارش، با بررسی ابعاد مختلف این تحولات، به تحلیل implications آن برای افغانستان، پاکستان و معادلات منطقهای پرداخته میشود.
۱. چارچوب تحلیلی؛ افغانستان در نظام منطقهای
افغانستان به طور مستقیم در هیچ یک از تقسیمبندیهای منطقهای(خاورمیانه، آسیای مرکزی و آسیای جنوبی) قرار نمیگیرد، اما به طور غیرمستقیم در هر سه حوزه نفوذ دارد. این موقعیت منحصر به فرد، هم چالشها و هم فرصتهایی را برای این کشور ایجاد کرده است. از یک سو، افغانستان از سال ۱۹۹۳ عضو سازمان همکاری اقتصادی اکو است، در سال ۲۰۰۷ به عضویت دائم اتحادیه همکاریهای منطقه جنوب آسیا(سارک) درآمد و در سال ۲۰۱۲ به عنوان عضو ناظر سازمان همکاری شانگهای پذیرفته شد. از سوی دیگر، عدم ثبات نهاد دولت در نیم قرن اخیر که میانگین عمر هر دولت را به پنج سال کاهش داده، باعث شده افغانستان نتواند از ظرفیتها و فرصتهای این سازمانهای منطقهای استفاده کند.
۲. تحولات کلیدی در روابط دوجانبه
بحران امنیتی و اتهامات متقابل
یکی از محورهای اصلی تنش در روابط افغانستان و پاکستان، مسئله گروههای مسلح علیه خصوصاً تحریک طالبان پاکستان(TTP) است. مقامات پاکستانی ادعا کردهاند که TTP در سه سال اخیر بیش از ۴۰۰ حمله مرزی از خاک افغانستان به پاکستان انجام داده است. این ادعاها در حالی مطرح میشود که معاون سخنگوی حکومت طالبان اعلام کرده که هیچ گروه مسلحی در افغانستان فعالیت ندارد و حکومت افغانستان اجازه نمیدهد خاک این کشور علیه دیگر کشورها مورد استفاده قرار گیرد.
شهباز شریف، نخستوزیر پاکستان، به طالبان هشدار داده است که نمیتوانند همزمان از تحریک طالبان پاکستان(TTP) پشتیبانی کنند و در عین حال انتظار روابط دوستانه با اسلامآباد داشته باشند. به گفته او، طالبان از میان این دو گزینه باید یکی را انتخاب کنند. این اظهارات نشاندهنده عمق شکاف امنیتی بین دو کشور است.
دیپلماسی و گفتگوهای دوجانبه
در کنار تنشهای امنیتی، دو کشور شاهد تحرکات دیپلماتیک نیز بودهاند. سفر امیرخان متقی، سرپرست وزارت امور خارجه طالبان، به اسلامآباد در چارچوب تلاشها برای بهبود روابط دوجانبه انجام شد. در این دیدارها، تمرکز اصلی گفتگوها بر چالشهای امنیتی به ویژه جلوگیری از فعالیت گروه تحریک طالبان پاکستان(TTP) از خاک افغانستان بوده است.
همچنین، محمدصادق خان، نماینده ویژه پاکستان برای افغانستان، به ایران سفر کرد تا درباره آخرین تحولات منطقه با تمرکز بر افغانستان گفتوگو کند. این سفر نشاندهنده تلاش پاکستان برای گسترش همکاریهای منطقهای در مورد افغانستان است.
۳. ابعاد منطقهای تحولات
نقش قدرتهای بینالمللی
ایالات متحده آمریکا نیز تحولات مربوط به افغانستان را دنبال میکند. در هفتههای اخیر، یک هیئت آمریکایی به کابل سفر کرده و دو طرف درباره آزادی یک زندانی آمریکایی به توافق رسیدند. این تعامل، اولین بار از زمان امضای توافقنامه دوحه است که افغانستان و آمریکا از طریق حضور آشکار دیپلماتیک وارد تعامل مستقیم شدهاند. این تحول نشان میدهد که سیاست انزوای افغانستان در حال شکسته شدن است.
نقش کشورهای همسایه
نمایندگان ویژه کشورهای عضو سازمان همکاری شانگهای برای افغانستان، در تاجیکستان گردهم آمدند و در این دیدار، نمایندگان کشورها نگرانی خود را از تهدید تروریسم از سوی افغانستان زیر حاکمیت طالبان ابراز کردند. این نشست نشاندهنده حساسیت کشورهای منطقه نسبت به تحولات امنیتی افغانستان است.
۴. چالشها و فرصتهای پیش رو
چالشهای اصلی
چالش امنیتی؛ حضور گروههای مسلح در مناطق مرزی بزرگترین چالش در روابط افغانستان و پاکستان است.
چالشهای زیرساختی: افغانستان فاقد راه آهن سراسری است، از لحاظ ترانزیت جادویی ظرفیت حمل و نقل تجارت منطقهای را ندارد و برای ترانزیت انرژی منطقهای امنیت لازم را ندارد.
بیاعتمادی تاریخی: ذهنیت بخش بزرگی از جامعه سیاسی افغانستان، اسلامآباد را شریک غیرقابل اعتماد میدانند.
فرصتهای احتمالی
همکاریهای منطقهای: افغانستان میتواند از ظرفیت سازمانهای منطقهای مانند اکو، سارک و سازمان همکاری شانگهای برای ادغام در نظم منطقهای استفاده کند.
|| علیرضا رجایی