دفاعپرس: دفاع مقدس از همان روزهای نخست، تنها در مرزها و مناطق عملیاتی جریان نداشت. با آغاز حمله عراق، مسئله دفاع از سرزمین به مسئلهای عمومی تبدیل شد و بخشهای مختلف جامعه به شکلهای گوناگون درگیر آن شدند. نیروهای مسلح در خط مقدم قرار داشتند، اما پشت سر آنها شبکهای گسترده از مردم برای تأمین نیازهای جبهه، پشتیبانی از رزمندگان و اداره امور کشور در شرایط جنگی فعال بود.
در روایت رهبر شهید آیتالله سیدعلی خامنهای، همین مشارکت گسترده یکی از وجوه متمایز دفاع مقدس است. ایشان در دیداری با پیشکسوتان و فرماندهان دفاع مقدس، از «شکل گرفتن یک مدل جدید از حضور مردمی و بروز استعدادها در دفاع مقدس» سخن گفتند. در توضیح این ویژگی، گروههای بسیار متنوعی را نام بردند؛ از نوجوان چهاردهساله و پیرمرد هفتادساله گرفته تا دانشآموز دختر، بانوان، پزشک و جراح، کشاورز، کارمند، دانشجو و شاعر. به تعبیر ایشان، هر کدام از این افراد جایگاه خود را در این شبکه گسترده مردمی پیدا کردند و به دفاع و خدمت مشغول شدند.
اهمیت این نگاه در آن است که «مردم» در دفاع مقدس صرفاً به معنای نیروی انسانی مورد نیاز جبهه نبودند. حضور مردم طیف گستردهای از فعالیتها را دربرمیگرفت. بخشی از جامعه در قالب نیروهای بسیجی و داوطلب وارد میدان نبرد شد، گروهی در مراکز درمانی فعالیت کردند، عدهای در شهرها و روستاها به تأمین امکانات جبهه پرداختند و خانوادهها نیز با پذیرش دشواریهای ناشی از جنگ، بخشی از بار دفاع را بر دوش گرفتند.
بنابراین، دفاع مقدس را میتوان تجربهای دانست که در آن مرز میان «جبهه» و «پشت جبهه» تا حد زیادی درهم تنیده شد. آنچه در خط مقدم اتفاق میافتاد، به پشتوانه شبکهای از فعالیتهای اجتماعی، اقتصادی، درمانی و تدارکاتی در سراسر کشور امکان استمرار پیدا میکرد. همین پیوند بود که دفاع را از یک فعالیت صرفاً نظامی به یک تجربه فراگیر ملی تبدیل کرد.
رهبر شهید آیتالله سیدعلی خامنهای در تحلیل دفاع مقدس، این حضور گسترده را با ویژگیهای ملت ایران نیز مرتبط میدانند. ایشان در سال ۱۴۰۱، جنگ تحمیلی را تهدیدی دانستند که در نتیجه «قدرت جوشان انقلاب»، رهبری امام خمینی و «خصوصیات فاخر و برجسته ملت ایران» به یک فرصت بزرگ تبدیل شد. در این نگاه، مردم صرفاً دریافتکننده تصمیمات سیاسی و نظامی نبودند؛ بلکه ویژگیهای اجتماعی و روحیه آنان در نحوه مواجهه کشور با جنگ نقش داشت.
یکی از آثار مهم این حضور، تقویت پیوند میان مردم و نیروهای مسلح بود. جنگ، نیروهای مسلح را در موقعیتی قرار داد که ارتباط مستقیمتری با جامعه پیدا کنند و مردم نیز دفاع از کشور را موضوعی مربوط به همه بدانند. در نتیجه، مفهوم دفاع ملی در سطح جامعه گسترش یافت. چنین الگویی سبب شد که مسئله دفاع از کشور تنها وظیفه یک سازمان یا نهاد مشخص تلقی نشود، بلکه گروههای مختلف اجتماعی خود را در برابر سرنوشت کشور مسئول بدانند.
این مشارکت البته به یک منطقه یا گروه خاص محدود نبود. دفاع مقدس از منظر اجتماعی، تجربهای فراگیر بود که اقوام و گروههای مختلف کشور را در کنار یکدیگر قرار داد. در روایتهای مربوط به آن دوران نیز بارها میتوان حضور نیروهایی از مناطق مختلف ایران را مشاهده کرد. در همین چارچوب، جنگ به یکی از عرصههای شکلگیری و تقویت همبستگی ملی تبدیل شد.
اهمیت این مسئله در شرایطی بیشتر آشکار میشود که وضعیت ایران در ابتدای جنگ را در نظر بگیریم. کشور تازه از یک انقلاب بزرگ عبور کرده بود و ساختارهای سیاسی و نظامی در حال بازسازی بودند. با این حال، تجاوز خارجی موجب شد بخشهای مختلف جامعه در دفاع از کشور فعال شوند. به همین دلیل، دفاع مقدس را نمیتوان صرفاً بر اساس وضعیت تجهیزات و ظرفیت نظامی اولیه ایران تحلیل کرد؛ زیرا بخشی از توان دفاعی کشور در همان سالها از مشارکت و ابتکار نیروهای مردمی شکل گرفت.
یکی از پیامدهای مهم این مشارکت، آشکار شدن ظرفیتهایی بود که شاید در شرایط عادی کمتر دیده میشد. وقتی یک جامعه در شرایط بحران قرار میگیرد، ظرفیتهای پنهان آن میتواند فعال شود. از نگاه رهبر شهید آیتالله سیدعلی خامنهای، دفاع مقدس چنین وضعیتی ایجاد کرد و استعدادهای متنوعی را در جامعه به میدان آورد. از پزشک و مهندس و دانشجو گرفته تا کشاورز و کارمند و نوجوان، هر کس متناسب با توانایی خود نقشی در دفاع پیدا کرد. همین تنوع نقشها، یکی از وجوه مهم تجربه دفاع مقدس بود.
از سوی دیگر، این تجربه نشان داد که مفهوم «دفاع» الزاماً به معنای حضور مسلحانه در خط مقدم نیست. پشتیبانی، امدادرسانی، تأمین تجهیزات، تولید، درمان مجروحان، نگهداری از خانوادههای رزمندگان و دهها فعالیت دیگر نیز بخشی از فرآیند دفاع بودند. در چنین نگاهی، ارزش مشارکت افراد صرفاً با فاصله آنان از خط مقدم سنجیده نمیشود؛ بلکه هر فرد میتواند در جایگاهی که برای او امکانپذیر است، در یک دفاع ملی نقشآفرین باشد.
همین مسئله یکی از دلایلی است که رهبر شهید بر ضرورت انتقال «حقایق دفاع مقدس» به نسلهای جدید تأکید کردهاند. اگر دفاع مقدس فقط به تصاویر عملیاتها و صحنههای نبرد خلاصه شود، بخش مهمی از واقعیت اجتماعی آن از بین خواهد رفت. نسل جدید باید بداند که جنگ چگونه جامعه را درگیر کرد، مردم چگونه از رزمندگان حمایت کردند و چگونه یک تهدید نظامی به یک تجربه عمومی تبدیل شد. رهبر انقلاب در سال ۱۴۰۱ تأکید کردند که روایت صحیح و دقیق دفاع مقدس باید به نسل جوان و نوجوان منتقل شود.
از این منظر، «نقش مردم» تنها یک موضوع تاریخی نیست؛ بلکه یکی از مهمترین مؤلفههای فهم ماهیت دفاع مقدس است. دفاع مقدس بدون شناخت حضور مردم، ناقص روایت خواهد شد. رزمندهای که در خط مقدم میجنگید، در واقع بخشی از یک شبکه بزرگتر بود؛ شبکهای که خانواده، محله، مسجد، مدرسه، کارخانه، بیمارستان، روستا و شهر را نیز دربرمیگرفت.
در نهایت، در نگاه رهبر شهید آیتالله سیدعلی خامنهای، یکی از مهمترین میراثهای دفاع مقدس همین تجربه حضور گسترده مردم است. جنگ هشتساله نشان داد که دفاع از کشور زمانی به یک قدرت ملی تبدیل میشود که جامعه خود را در آن سهیم بداند. این تجربه، علاوه بر آثار نظامی، پیامدهای اجتماعی و هویتی نیز داشت و به گفته ایشان، نمونهای از یک «مدل جدید از حضور مردمی» را پدید آورد.
از همین رو، هنگامی که از دفاع مقدس سخن گفته میشود، نباید تنها به فرماندهان، عملیاتها و تجهیزات نظامی پرداخت. پشت هر عملیات، شبکهای از مردم قرار داشتند که هر کدام در جایگاه خود بخشی از بار دفاع را بر دوش میکشیدند. فهم این واقعیت، دفاع مقدس را از یک جنگ نظامی صرف فراتر میبرد و آن را به تجربهای ملی تبدیل میکند؛ تجربهای که در آن مردم نه تماشاگر جنگ، بلکه یکی از اصلیترین بازیگران آن بودند.