دفاعپرس: در نهم دسامبر سال ۱۹۹۱ میلادی، «خاویر پرز دکوئیار»، دبیرکل وقت سازمان ملل متحد، در یکی از تاریخیترین و سرنوشتسازترین گزارشهای دیپلماتیک سده بیستم میلادی، رسما رژیم بعث عراق را بهعنوان آغازگر و متجاوز جنگ هشتساله علیه جمهوری اسلامی ایران به شورای امنیت معرفی کرد. این سند ماندگار که با شناسه رسمی S/۲۳۲۷۳ در اسناد سازمان ملل ثبت شد، حاصل اجرای بند ۶ قطعنامه ۵۹۸ شورای امنیت بود که سالها به دلیل ملاحظات پیچیده سیاسی و موازنه قدرت در فضای جنگ سرد به تعویق افتاده بود.
اعلام رسمی مسئولیت عراق در آغاز جنگ، نه تنها حقیقت تاریخی هشت سال دفاع مقدس و ایستادگی را در والاترین مرجع بینالمللی به اثبات رساند، بلکه معیارهای حقوقی سنگینی را درباره نقض قواعد آمره بینالمللی، عدم توسل به زور و مسئولیت مدنی دولت متجاوز در صحنه گیتی تثبیت ساخت.
بررسی ساختار و مفاد سند S/۲۳۲۷۳ نشان میدهد که دبیرکل سازمان ملل برای رسیدن به این نتیجهگیری قطعی، فرآیندی دقیق و کارشناسانه را طی کرده است. پرز دکوئیار پس از سه سال رایزنیهای ناکام و در شرایطی که اجرای بندهای ابتدایی قطعنامه ۵۹۸ راه را برای پیگیری جامع صلح هموار کرده بود، در اوت ۱۹۹۱ با ارسال نامههایی همزمان و یکسان به دولتهای ایران و عراق، از آنها خواست موضع تفصیلی و دلایل حقوقی خود را درباره چگونگی آغاز مناقشه ارائه دهند.
در پاسخ به این فراخوان، دولت ایران مدارک و مستندات جامعی ارائه داد، در حالی که پاسخ طرف عراقی در اوت ۱۹۹۱ فاقد محتوای ماهوی و قانعکننده بود. دبیرکل سازمان ملل با اتکا به استعلام از کارشناسان مستقل بینالمللی، بررسی تمامی اسناد رسمی موجود در آرشیو سازمان ملل از روز نخست درگیریها و تحلیل جامع پاسخهای طرفین، به این ارزیابی حقوقی رسید که حمله گسترده ارتش عراق در ۲۲ سپتامبر ۱۹۸۰ علیه تمامیت ارضی ایران، برجستهترین و اصلیترین مصداق نقض حقوق بینالملل و عامل اصلی شکلگیری این جنگ خونین بوده است.
یکی از نقاط قوت ابعاد حقوقی گزارش دبیرکل، بطلان کامل ادعاها و دفاعیات رژیم صدام در توجیه حمله نظامی بود. رژیم بعث عراق همواره مدعی بود که اقدام نظامیاش فرجام درگیریهای پراکنده مرزی یا ادعای تعرضات مرزی از سوی ایران بوده است؛ اما پرز دکوئیار در متن گزارش با قاطعیت تصریح کرد که حتی با فرض وجود برخی تعارضات یا درگیریهای مرزی جزئی پیش از شروع رسمی جنگ، چنین ادعاهایی به هیچ عنوان نمیتواند تجاوز همهجانبه، تهاجم نظامی گسترده و اشغال مداوم سرزمین یک کشور عضو سازمان ملل را توجیه کند.
دبیرکل تاکید ورزید که اقدام عراق در نادیده گرفتن اصل عدم توسل به زور و نقض تمامیت ارضی ایران، زیر پا گذاشتن صریح منشور ملل متحد و یکی از بنیادینترین قواعد آمره حقوق بینالملل است که تحت هیچ شرایطی و با هیچ بهانهای قابل پذیرش و توجیه نیست.
گزارش رسمی سازمان ملل متحد علاوه بر مسئولیت آغاز جنگ، به ابعاد جنایتبار و نقض گسترده حقوق بشردوستانه در طول هشت سال نبرد نیز پرداخت. در طول سالهای جنگ، سازمان ملل و کمیته بینالمللی صلیب سرخ بارها به درخواست طرفین و بهویژه ایران، هیئتهای تخصصی حقیقتیاب را به مناطق جنگی اعزام کرده بودند.
گزارش دکوئیار با استناد به نتایج همین تحقیقات کارشناسی ثبتشده در شورای امنیت، بر حقایق تلخی، چون بمباران و موشکباران مناطق مسکونی و غیرنظامی، بدرفتاری با اسرا و مهمتر از همه، بهکارگیری گسترده و سیستماتیک سلاحهای شیمیایی توسط عراق علیه غیرنظامیان و شهروندان بیدفاع ایرانی صحه گذاشت. یادآوری شورای امنیت به قطعنامه ۶۲۰ در سال ۱۹۸۸ که در آن استفاده از تسلیحات شیمیایی علیه مناطق شهری بهشدت محکوم شده بود، سند دیگری بر خوی متجاوزانه و ناقض قوانین بینالمللی رژیم بعث در طول این جنگ تحمیلی بود.
تاخیر ۱۱ ساله جامعه بینالمللی در اعلام نام متجاوز، ریشه در واقعیتهای تلخ دیپلماسی و موازنه قدرت جهانی در آن دوران داشت. در طول سالهای جنگ، تمایل قدرتهای بزرگ برای جلوگیری از پیروزی مطلق ایران و حفظ موازنه منطقهای مانع از آن میشد که شورای امنیت موضعی صریح و بیطرفانه اتخاذ کند.
اما پس از پایان جنگ و تحولات بعدی منطقه خلیج فارس، بهویژه تجاوز رژیم عراق به کویت در اوت ۱۹۹۰، چهره واقعی و خطرناک ماشین جنگی بغداد برای جهان آشکار شد و فضای سیاسی بینالمللی تغییر یافت. این تغییر فضا به دبیرکل اجازه داد تا بدون هراس از وتوی قدرتها، حقیقت تاریخی را ثبت کند.
پرز دکوئیار در جمعبندی گزارش خود خاطرنشان ساخت که پس از روشن شدن حقیقت حقوقی در بند ۶، پیگیری بیشتر این موضوع در شورای امنیت هدف عملی جدیدی را دنبال نمیکند، بلکه جامعه جهانی باید تمام توان خود را بر بازسازی مناسبات منطقهای، اجرای کامل طرح جامع صلح و ایجاد یک سیستم حسن همجواری بر پایه احترام به حقوق بینالملل متمرکز سازد تا منطقه خلیج فارس از فجایع مشابه در امان بماند.
در نهایت، بازخوانی گزارش تاریخی خاویر پرز دکوئیار در سند S/۲۳۲۷۳، مبین این حقیقت است که پرونده متجاوز شناختهشدن عراق نه یک بیانیه ساده دیپلماتیک، بلکه پیروزی بزرگ حقوقی و اخلاقی برای ملت ایران در عرصه بینالمللی بود. این سند رسمیتیافته در سازمان ملل، هرگونه تردید درباره مشروعیت بینالمللی دفاع مقدس ایران را برطرف ساخت و بنیاد حقوقی استواری برای مطالبه خسارات و غرامتهای ناشی از جنگ بر اساس اصل مسئولیت بینالمللی دولتها فراهم آورد.
گزارش سال ۱۹۹۱ نشان داد که عدم برخورد قاطع و بهموقع نهادهای بینالمللی با تجاوزگری و نقض قوانین بینالملل، نه تنها به برقراری صلح کمک نمیکند، بلکه متجاوز را در نادیده گرفتن مجدد مقررات جهانی جسورتر میسازد؛ درسی بزرگ و ماندگار که اهمیت رعایت حقوق بینالملل و عدم اغماض در برابر تجاوز را برای همیشه در تاریخ روابط بینالملل ثبت کرد.