دفاعپرس، نشست نقد و بررسی کتاب «از دشت لیلی تا جزیره مجنون»؛ خاطرات رزمندگان افغانستانی دفاع مقدس، به تحقیق و تدوین محمدسرور رجایی، با حضور میثم رشیدی مهرآبادی، پژوهشگر ادبی، و مدیران انتشارات راه یار، به میزبانی خبرگزاری دفاع مقدس برگزار شد.
میثم رشیدی مهرآبادی در ابتدای این نشست با اشاره به انتخاب این کتاب برای نقد و بررسی اظهار داشت: انتخاب این اثر در آستانه هفته دفاع مقدس از چند جهت قابل توجه است؛ نخست اینکه کتاب، یکی از زوایای کمتر دیدهشده دفاع مقدس را پیش روی مخاطب قرار میدهد و آن حضور رزمندگان افغانستانی در دوران دفاع مقدس است.
وی افزود: نکته دیگر، شخص محمدسرور رجایی، نویسنده و پژوهشگر این اثر است که متأسفانه در سالهای شیوع کرونا از دست رفت. از رجایی گاهی با عنوان «آوینی افغانستان» یاد میشد و اتفاقاً در نزدیکی مزار شهید آوینی در قطعه ۲۹ بهشت زهرا به خاک سپرده شد. برگزاری این نشست فرصت مناسبی است تا ضمن بررسی کتاب، یادی نیز از تلاشهای او داشته باشیم.
این پژوهشگر ادبی ادامه داد: این کتاب در سالهای گذشته و پس از انتشار، به دلایل مختلف از جمله شیوع کرونا و انتشار آثار متعدد دیگر، کمتر مورد توجه قرار گرفت. پیش از این دو نشست در قم و مشهد برای کتاب برگزار شده بود که در آنها خود محمدسرور رجایی نیز حضور داشت. نشست امروز از این جهت متفاوت است که بدون حضور نویسنده برگزار میشود، هرچند میتوان امیدوار بود روح او در این جلسه حاضر و ناظر باشد.
رشیدی مهرآبادی با اشاره به خلأ منابع درباره حضور رزمندگان افغانستانی در دفاع مقدس گفت: پیش از انتشار این کتاب، تقریباً منبع مکتوب قابل توجهی درباره حضور افغانستانیها در دفاع مقدس وجود نداشت. در مقطعی از سالهای ۱۳۶۴ و ۱۳۶۵، تیپ ابوذر در قرارگاه رمضان شکل گرفت و این رزمندگان به صورت رسمی در یکی از یگانها حضور داشتند، اما درباره این حضور، شهدا و افرادی که در این یگانها خدمت کردند، کار پژوهشی گستردهای انجام نشده بود.
وی تصریح کرد: درباره لشکرهایی که عمر فعالیت بیشتری داشتند نیز منابع مکتوب بسیار اندک است. بخشهایی از حضور این رزمندگان در برخی تصاویر آرشیوی و آثار تصویری دفاع مقدس ثبت شده، اما این تصاویر و اسناد هیچگاه نتوانستهاند تصویر کاملی از حضور مجاهدان افغانستانی در دفاع مقدس ارائه کنند. از این منظر، کتاب «از دشت لیلی تا جزیره مجنون» اهمیت زیادی دارد و میتوان آن را آغازی برای یک مسیر پژوهشی گستردهتر دانست.
کتابی که یک خلأ تاریخی را آشکار میکند
این پژوهشگر ادبی با تأکید بر ضرورت ادامه این مسیر گفت: باید افراد دیگری که با این موضوع آشنایی دارند وارد میدان شوند و این مسیر را ادامه دهند. پژوهش انجامشده در این کتاب میتواند در قالبهای دیگر هنری، از رمان و داستان گرفته تا سینما و دیگر آثار فرهنگی نیز ادامه پیدا کند تا ابعاد مختلف این موضوع برای مخاطب روشنتر شود.
رشیدی مهرآبادی با اشاره به اطلاعات ارائهشده درباره شهدای افغانستانی دوران دفاع مقدس اظهار داشت: در منابعی که بررسی کردهام، از قول زمان اکبری، معاون فرمانده یکی از گروههای تیپ ابوذر، آمده است که پیکر بیش از ۱۰۰ شهید افغانستانی در تهران و ۴۱ شهید در قم دفن شده است. در شهرهایی مانند مشهد، شیراز، اصفهان و استان خوزستان نیز شهدای افغانستانی دوران دفاع مقدس به خاک سپرده شدهاند. این آمار نشان میدهد که با یک موضوع کوچک و حاشیهای مواجه نیستیم و هنوز کارهای فراوانی برای شناسایی و ثبت این شهدا و رزمندگان باقی مانده است.
وی همچنین به ویژگیهای ظاهری و محتوایی کتاب اشاره کرد و گفت: طراحی جلد جذاب و تصاویر رنگی که به فصلهای مختلف کتاب پیوست شده، از نقاط قوت اثر است. امروز با توجه به هزینههای تولید کتاب، استفاده از تصاویر رنگی کار سادهای نیست، اما در این اثر تلاش شده تصاویر مرتبط با روایتها نیز گردآوری شود.
رشیدی مهرآبادی درباره عملکرد انتشارات راه یار نیز بیان کرد: یکی از نکاتی که باید درباره این انتشارات مورد توجه قرار گیرد، پیوست رسانهای آثار است. ما در حوزه کتاب معتقدیم کتابی که برای آن کار رسانهای انجام نشود، گویی منتشر نشده است. ممکن است یک اثر از نظر محتوا بسیار ارزشمند باشد، اما اگر مخاطب از انتشار آن اطلاع پیدا نکند و درباره آن گفتوگویی شکل نگیرد، اثر به اندازه ظرفیتش دیده نمیشود.
وی ادامه داد: برگزاری نشستهایی مانند نقد و بررسی کتاب کمک میکند وقتی مخاطب عنوان یک کتاب را جستوجو میکند، بتواند درباره آن گفتوگوهایی از نویسنده، ناشر و پژوهشگران پیدا کند. خوشبختانه درباره «از دشت لیلی تا جزیره مجنون» نشستهای قم و مشهد و مطالبی درباره صحبتهای مرحوم رجایی منتشر شده و همین موضوع کمک میکند مخاطب با وجوه مختلف اثر آشنا شود.
رشیدی مهرآبادی با اشاره به هویت بصری آثار راه یار گفت: یکی از ویژگیهای کتابهای این انتشارات در سالهای گذشته این بود که حتی اگر از فاصله دور به کتابها نگاه میکردیم، میتوانستیم آنها را از روی عنوان یا نشانههایشان تشخیص دهیم. این به معنای یکسان بودن طراحی جلدها نبود، بلکه یک روح مشترک در طراحی و ارائه آثار وجود داشت. ایجاد چنین هویتی در مجموعهای با موضوعات متنوع، کار سادهای نیست و امیدوارم این ویژگی همچنان در آثار جدید راه یار نیز تقویت شود.
وی افزود: یکی از سرمایههای مهم راه یار، ترکیب یک ناشر دغدغهمند با نویسندگان و پژوهشگران توانمند است. «از دشت لیلی تا جزیره مجنون» نیز دریچهای به یک موضوع تقریباً ناشناخته در حوزه دفاع مقدس باز کرده است. همچنین اضافه شدن پژوهشگران و نویسندگان جدید به این جریان، میتواند دایره روایتهای دفاع مقدس را گستردهتر کند.
پژوهشی بیش از یک دههای برای ثبت روایتها
رشیدی مهرآبادی با اشاره به دو تقریظ رهبر انقلاب بر کتاب گفت: این اثر از این منظر نیز اهمیت دارد که هم تقریظ شفاهی و هم تقریظ کتبی درباره آن وجود دارد و این ویژگی در میان کتابهای حوزه دفاع مقدس کمتر دیده میشود.
وی درباره روند طولانی تحقیق و پژوهش محمدسرور رجایی برای این کتاب اظهار داشت: بیش از ۱۰ سال و بنا بر برخی اطلاعات، حدود ۱۴ سال برای تحقیق و پژوهش این اثر زمان صرف شده است. طبیعی است کتابی که بر پایه خاطرات چندین راوی شکل گرفته، برای رسیدن به مرحله انتشار نیازمند زمان زیادی باشد؛ بهخصوص زمانی که نویسنده باید روایتها را راستیآزمایی کند و با خانوادههایی ارتباط بگیرد که برخی از آنها در افغانستان زندگی میکنند.
این پژوهشگر ادبی ادامه داد: بخشی از زمان صرف پیدا کردن راویان و خانوادههای آنها شده است. گاهی یک راوی خاطرهای از حضور خود در خرمشهر، آبادان یا مناطق عملیاتی بیان کرده و نویسنده باید برای صحتسنجی این روایتها تحقیق میکرده است. همین فرآیند نشان میدهد چرا انتشار چنین اثری سالها زمان برده و این طولانی شدن، در چنین پروژهای طبیعی است.
وی افزود: خود رجایی نیز در مسیر تحقیقاتش با جنبههای تازهای از دفاع مقدس آشنا شد. این رزمندگان از افغانستان به مناطق جنوبی ایران آمده بودند و در برخی عملیاتها حضور داشتند. بخشی از آنها بعداً به دلیل شرایط افغانستان و حضور نیروهای شوروی به کشور خود بازگشتند و برخی دیگر نیز در یگانهای مختلف به فعالیت خود ادامه دادند.
رشیدی مهرآبادی با اشاره به دشواریهای تحقیق در این زمینه گفت: پیدا کردن این افراد و گفتوگو با آنها کار سادهای نبوده است. رجایی در دورهای این پروژه را آغاز کرد که ارتباطگیری با برخی از این افراد به دلیل شرایط امنیتی و حساسیتهای موجود بسیار دشوار بود. همین موضوع را باید یکی از دلایل طولانی شدن فرآیند تحقیق و انتشار کتاب دانست و از این منظر، پیگیری و همت او برای به سرانجام رساندن اثر قابل توجه است.
وی یکی از روایتهای قابل توجه کتاب را مربوط به شخصیتی به نام جعفری دانست و گفت: در کتاب با رزمندگانی مواجه میشویم که سالها در جبهه حضور داشتهاند، اما پس از جنگ شرایط متفاوتی پیدا کردهاند. اینکه یک رزمنده توانمند پس از جنگ مجبور شود به کارهایی مانند خرید و فروش ضایعات روی بیاورد، فارغ از اینکه ایرانی یا افغانستانی باشد، موضوعی است که نیازمند بررسی اجتماعی است.
روایتهایی فراتر از میدان نبرد
رشیدی مهرآبادی تصریح کرد: این کتاب نشان میدهد حضور رزمندگان افغانستانی را نباید صرفاً در قالب جنگاوری و مهارت نظامی دید. ممکن است فردی به عنوان آشپز، راننده کامیون، آرایشگر یا در هر مسئولیتی که توانایی آن را داشته، خود را به جبهه رسانده باشد. همین موضوع نشان میدهد انگیزه حضور آنها فقط به نقش نظامی محدود نبوده است.
وی افزود: این کتاب بخشی از ناگفتههایی را آشکار میکند که اگر ثبت نمیشد، شاید همچنان در دل تاریخ باقی میماند. یکی از نکات مهم، داوطلبانه بودن حضور بسیاری از این رزمندگان است. وقتی رجایی در مقدمه و پژوهش خود به انگیزههای آنان میپردازد، به علاقه آنها به حضرت امام خمینی (ره) و اعتقادشان به انقلاب اسلامی اشاره میکند؛ اینکه برخی از آنان این الگو را برای آینده کشور خود نیز الهامبخش میدانستند.
این پژوهشگر ادبی تأکید کرد: البته مهم است که پرداختن به این موضوع، ما را از محور اصلی کتاب یعنی دفاع مقدس دور نکند. رجایی نیز توانسته این انگیزهها را در چارچوب روایت دفاع مقدس مطرح کند، به گونهای که مخاطب همچنان با کتابی درباره دفاع مقدس مواجه باشد و این موارد را به عنوان یکی از وجوه انگیزشی رزمندگان بشناسد.
وی حفظ لحن راویان را یکی دیگر از نکات مهم کتاب دانست و گفت: نویسنده بر اساس مشورتی که با استاد کمری، از استادان حوزه روایتنویسی دفاع مقدس، داشته، تلاش کرده لحن راویان را تغییر ندهد. اصطلاحات و واژههای مربوط به زبان و فرهنگ راویان نیز تا حد امکان حفظ شده و معنای آنها در کتاب توضیح داده شده است. این کار کمک میکند مخاطب با فضای واقعی روایتها ارتباط برقرار کند.
رشیدی مهرآبادی درباره تصاویر کتاب نیز گفت: دسترسی به عکسهای دوران دفاع مقدس برای رزمندگان ایرانی نیز دشوار است و درباره رزمندگان افغانستانی این دشواری چند برابر میشود. با این حال، رجایی توانسته تصاویری را گردآوری و در کنار فصلهای مختلف کتاب قرار دهد که به درک بهتر فضای روایتها کمک میکند.
وی افزود: حتی عنوان کتاب نیز از همین تفاوت جغرافیایی و فرهنگی الهام گرفته است. مخاطب جزیره مجنون را میشناسد، اما وقتی با نام «دشت لیلی» مواجه میشود، این سؤال برایش ایجاد میشود که دشت لیلی کجاست. در کنار این پرسش، تقابل معنایی میان «لیلی» و «مجنون» نیز به جذابیت عنوان افزوده است.
رشیدی مهرآبادی در ادامه با اشاره به ارتباط این روایتها با دفاع از حرم گفت: وقتی مخاطب با پیشینه حضور رزمندگان افغانستانی در دفاع مقدس آشنا میشود، روایت حضور مجاهدان افغانستانی در دفاع از حرم نیز برایش قابل فهمتر خواهد بود. مفهوم هموطن بودن و خونشریکی میان ایرانیان و افغانستانیها با چنین روایتهایی ملموستر میشود.
وی بر ضرورت ادامه مسیر شناسایی و ثبت این روایتها تأکید کرد و گفت: هنوز رزمندگان افغانستانی دوران دفاع مقدس و خانوادههای شهدای آنها وجود دارند و باید تا زمانی که امکان گفتوگو با آنها هست، روایتهایشان ثبت شود. این کار بهویژه با توجه به گذشت چند دهه از دفاع مقدس، اهمیت بیشتری پیدا کرده است.
ضرورت ادامه روایتهای کمتر دیدهشده دفاع مقدس
رشیدی مهرآبادی در پاسخ به پرسشی درباره توجه انتشارات راه یار به زوایای کمتر دیدهشده دفاع مقدس اظهار داشت: بخش زیادی از کتابهای این حوزه به خاطرات شهدا و فرماندهان اختصاص دارد، در حالی که جنگ فقط به این موضوع محدود نمیشود. نقش زنان در پشتیبانی جنگ، جهادگران، فعالیتهای مردمی و حضور رزمندگان افغانستانی، بخشی از موضوعاتی است که همچنان نیازمند روایت است.
وی افزود: یکی از مسیرهایی که راه یار میتواند با قدرت بیشتری دنبال کند، ثبت همین موضوعات مغفول است. بخشی از فعالیتهای جهادگران در دوران دفاع مقدس، پشتیبانی جنگ و فعالیتهای سازندگی هنوز به شکل جدی روایت نشده است. اینها سوژههایی هستند که ظرفیت تبدیل شدن به آثار ماندگار را دارند.
این پژوهشگر ادبی با اشاره به ظرفیت تبدیل کتاب به آثار سینمایی و هنری گفت: مخاطب کتاب فقط کسی نیست که امروز کتاب را میخرد و میخواند. گاهی یک کتاب سالها بعد تبدیل به فیلم یا اثر هنری دیگری میشود. «آپاراتچی» نمونهای از همین مسیر است که یک روایت مکتوب زمینه ساخت فیلم سینمایی را فراهم کرد؛ بنابراین باید مخاطبان آینده آثار را نیز در نظر گرفت.
رشیدی مهرآبادی ادامه داد: اگر یک کتاب در ابتدا تنها یک یا دو چاپ داشته باشد، نباید تصور کنیم که مخاطب خود را پیدا نکرده است. برخی آثار در طول زمان جای خود را پیدا میکنند. مهم این است که مجموعههای دغدغهمند سراغ سوژههایی بروند که اگر امروز ثبت نشوند، ممکن است دیگر امکان ثبت آنها وجود نداشته باشد.
وی با اشاره به کتاب «تو را وطن دیدم» درباره خاطرات غیرایرانیهای حاضر در تشییع حاج قاسم نیز گفت: چنین موضوعاتی از جمله کارهای ویژهای است که راه یار و دفتر مطالعات جبهه فرهنگی انقلاب اسلامی نباید آنها را از دست بدهند. پرداختن به تجربه و نگاه غیرایرانیها به رویدادهای مهم، میتواند مخاطبان جدیدی ایجاد کند و این مسیر قابلیت گسترش دارد.
رشیدی مهرآبادی با تأکید بر ضرورت سرعت بخشیدن به ثبت خاطرات افزود: ما هر روز بخشی از سرمایه انسانی مرتبط با دفاع مقدس را از دست میدهیم. پدران و مادران شهدا، رزمندگان و شاهدان آن دوران، منابع زنده تاریخ هستند و اگر روایتهای آنها امروز ثبت نشود، فردا ممکن است دیگر امکان دسترسی به این روایتها وجود نداشته باشد.
وی در پایان گفت: در کنار تولید کمی و کیفی کتاب، باید پیوست رسانهای آثار نیز جدی گرفته شود. رسانهها میتوانند کمک کنند کتابهای جدید راه یار به مخاطبان قدیمی معرفی شوند و مخاطبان تازهای نیز شکل بگیرند. «از دشت لیلی تا جزیره مجنون» هم از نظر محتوای تاریخی و پژوهشی و هم از نظر قلم و فرم ادبی، ظرفیت توجه بیشتری دارد و امیدوارم زمینه انتشار چاپهای بعدی این اثر و همچنین تولید آثار دیگری درباره رزمندگان افغانستانی دفاع مقدس فراهم شود.
وی همچنین پیشنهاد کرد: این کتاب میتواند مبنایی برای سفارش و تولید داستان کوتاه، داستان بلند و حتی آثار سینمایی قرار گیرد؛ چراکه زندگی و سرگذشت بسیاری از این رزمندگان، ظرفیت بالایی برای تبدیل شدن به آثار فرهنگی و هنری دارد. مسیر آغازشده توسط محمدسرور رجایی باید با شناسایی راویان جدید و پژوهش درباره شهدای افغانستانی و رزمندگان آن دوران ادامه پیدا کند.