
فاش نیوز - مراقب باشیم آنچه دشمن با قدرت نظامی و جنگشناختی در پی بهدستآوردن آن است، با بیتدبیریهای داخلی به او تقدیم نشود.
جنگ همیشه با صدای انفجار آغاز نمیشود و لزوماً با خاموششدن آتش توپخانهها نیز پایان نمییابد. گاهی میدان اصلی نبرد نه در مرزهای جغرافیایی، بلکه در ذهنها، باورها، احساسات و اعتماد عمومی شکل میگیرد. در چنین میدانی، هدف فقط تخریب زیرساختها یا شکست نظامی یک کشور نیست؛ هدف، فرسایش اراده ملی، ایجاد شکاف اجتماعی، تضعیف اعتماد عمومی و قراردادن مردم در برابر یکدیگر است.
آنچه در تحولات اخیر و دو حمله نظامی آمریکا و اسرائیل علیه ایران شاهد بودیم، بار دیگر نشان داد که محاسبات نظامی و سیاسی درباره یک کشور، اگر بر شناخت ناقص از جامعه، ساختار قدرت و ظرفیتهای اجتماعی آن استوار باشد، میتواند با واقعیتهای میدانی فاصله زیادی داشته باشد. به نظر میرسید بخشی از محاسبات دشمن بر این فرض استوار بود که مشکلات اقتصادی، نارضایتیهای اجتماعی، اختلافات سیاسی و فاصله میانبخشی از جامعه و حاکمیت، شرایط مناسبی برای تضعیف انسجام داخلی و فراهمشدن زمینه تغییرات موردنظر آنان ایجاد کرده است. در چنین برداشتی، فشار نظامی میتوانست با جنگ روانی، عملیات رسانهای و تحریک شکافهای اجتماعی ترکیب شود و معادلهای را شکل دهد که نتیجه آن، تضعیف قدرت ملی ایران باشد.
اما واقعیت یک جامعه را نمیتوان صرفاً از دریچه تحلیلهای رسانهای، نظرسنجیهای جهتدار یا تصورات سیاسی درباره آن شناخت. یکی از مهمترین واقعیتهایی که باید موردتوجه قرار گیرد، تفاوت میان نارضایتی از برخی سیاستها و تصمیمات داخلی با مخالفت با موجودیت، استقلال و تمامیت ارضی کشور است. ممکن است شهروندی از وضعیت اقتصادی ناراضی باشد، به عملکرد مسئولان انتقاد داشته باشد، با سیاستی مخالف باشد و حتی خواهان تغییرات جدی در شیوه اداره کشور باشد؛ اما همین شهروند در برابر تهدید خارجی، مدافع سرزمین، امنیت و استقلال ایران باشد. این دو موضوع نهتنها متناقض نیستند، بلکه در بسیاری از جوامع کاملاً قابل جمعاند.
ایران را نمیتوان با اختلافنظرهای سیاسی آن تعریف کرد. جامعه ایران مجموعهای متنوع از دیدگاهها، سلایق، مطالبات و گرایشهای مختلف است؛ اما در کنار همه این تفاوتها، اشتراکات بزرگی نیز وجود دارد که مهمترین آنها تعلق به سرزمین، تاریخ، هویت و آینده ایران است. همین ظرفیت اجتماعی است که میتواند در شرایط تهدید خارجی به عاملی تعیینکننده تبدیل شود.
اما پرسش اساسی اینجاست… آیا باید تصور کنیم که با ناکامی احتمالی یک محاسبه نظامی، خطر پایانیافته است؟ پاسخ قطعاً منفی است.
جنگشناختی، میدان دوم نبرد
جنگشناختی را باید یکی از پیچیدهترین شیوههای تقابل در دنیای امروز دانست. در این نوع جنگ، هدف فقط انتشار اخبار دروغ یا تبلیغات سیاسی نیست؛ بلکه تلاش میشود ادراک جامعه از واقعیت، اعتماد مردم به یکدیگر، اعتماد عمومی به نهادها و حتی توانایی افراد در تشخیص حقیقت دچار اختلال شود.
در جنگشناختی، دشمن الزاماً به دنبال آن نیست که همه مردم را با خود همراه کند. گاهی کافی است جامعه را به گروههایی تقسیم کند که دیگر قادر به گفتوگو، درک متقابل و پذیرش تفاوتهای یکدیگر نباشند. در چنین شرایطی، اختلاف سیاسی به دشمنی اجتماعی تبدیل میشود، انتقاد سازنده جای خود را به تخریب متقابل میدهد، شایعه جای خبر معتبر را میگیرد و هر حادثه یا تصمیم داخلی میتواند به ابزاری برای تشدید بیاعتمادی تبدیل شود.
یکی از روشهای مؤثر در چنین فضایی، بزرگنمایی مشکلات واقعی، انتشار اطلاعات نادرست در کنار واقعیتهای موجود، برجستهکردن اختلافات و ایجاد این تصور است که هیچ راهی برای اصلاح امور وجود ندارد. نکته مهم این است که جنگشناختی لزوماً با دروغهای آشکار موفق نمیشود. گاهی از یک واقعیت کوچک، روایتی بزرگ و جهتدار ساخته میشود؛ گاهی یک تصمیم نادرست داخلی به فرصتی برای تبلیغات گسترده تبدیل میشود و گاهی یک اختلاف معمول سیاسی به شکافی عمیق در افکار عمومی بدل میگردد.
بنابراین، نباید تصور کرد که مقابله با جنگشناختی صرفاً با تکذیب اخبار یا افزایش فعالیت رسانهای امکانپذیر است. جنگشناختی را نمیتوان فقط با ابزار رسانهای شکست داد؛ بلکه باید زمینههای اجتماعی و اقتصادی موفقیت آن را نیز از میان برد.
در این میان، یکی از مهمترین موضوعاتی که باید با حساسیت ویژه موردتوجه تصمیمگیرندگان قرار گیرد، مسئله نارضایتی عمومی و فاصله میان مردم و نهادهای حکومتی است. هیچ جامعهای از مشکلات اقتصادی، فشار معیشتی، تورم، بیکاری، تصمیمات نادرست و احساس بیعدالتی مصون نیست.
اما تفاوت اساسی میان جوامع در نحوه مدیریت این مشکلات و میزان اعتماد متقابل میان مردم و مسئولان است. اگر مردم احساس کنند که صدای آنان شنیده نمیشود، مشکلاتشان جدی گرفته نمیشود و تصمیمات مهم بدون توجه به شرایط زندگی آنان اتخاذ میشود، بهتدریج سرمایه اعتماد عمومی آسیب میبیند. این همان نقطهای است که میتواند برای دشمن فرصت ایجاد کند.
دشمن برای ایجاد شکاف اجتماعی نیازی ندارد که همه مشکلات یک جامعه را از ابتدا به وجود بیاورد. کافی است از مشکلات موجود بهرهبرداری کند، آنها را تشدید کند و بهگونهای روایتسازی کند که مردم به این نتیجه برسند که هیچ پیوند مشترکی میان آنان و دیگر بخشهای جامعه باقی نمانده است.
از همین رو، هر تصمیمی که بدون بررسی پیامدهای اجتماعی و اقتصادی اتخاذ شود، هر سیاستی که فشار مضاعفی بر زندگی مردم تحمیل کند و هر اقدامی که احساس بیعدالتی یا بیتوجهی را افزایش دهد، ممکن است ناخواسته به عاملی برای تضعیف انسجام ملی تبدیل شود.
در اینجا باید یک اصل مهم را بهخاطر سپرد: در شرایط تهدید خارجی، کیفیت تصمیمگیری داخلی بخشی از قدرت دفاعی کشور است. این به معنای آن نیست که دولت باید از انجام اصلاحات ضروری یا تصمیمات دشوار اقتصادی صرفنظر کند. بلکه به این معناست که زمانبندی، شیوه اجرا، اقناع افکار عمومی، حمایت از اقشار آسیبپذیر و ارزیابی پیامدهای اجتماعی هر تصمیم باید با دقتی دوچندان انجام شود.
کشور در شرایط عادی نیز به تصمیمات کارشناسی نیاز دارد؛ اما در شرایط حساس امنیتی و سیاسی، هزینه تصمیمات نابخردانه میتواند چندبرابر شود.
بنزین و معیشت مردم؛ یک تصمیم اقتصادی با پیامدهای اجتماعی
برای مثال، موضوع بنزین و تغییر احتمالی سیاستهای مربوط به قیمت و نحوه توزیع آن، صرفاً یک موضوع اقتصادی و فنی نیست. ممکن است از منظر کارشناسی، اصلاح نظام یارانهای، مدیریت مصرف انرژی یا جلوگیری از قاچاق سوخت ضروری به نظر برسد؛ اما مسئله مهم این است که چنین تصمیماتی در چه شرایطی، با چه سازوکاری و با چه میزان آمادگی اجتماعی اجرا میشوند.
افزایش هزینه سوخت میتواند بهطور مستقیم یا غیرمستقیم بر هزینه حملونقل، قیمت کالاها، خدمات و زندگی خانوارها تأثیر بگذارد. بهویژه برای اقشاری که بخش بزرگی از درآمد خود را صرف نیازهای اولیه میکنند، هر افزایش هزینهای میتواند فشار مضاعفی ایجاد کند؛ بنابراین، نمیتوان چنین تصمیمی را صرفاً با محاسبات مالی و بودجهای ارزیابی کرد.
باید پرسید آیا زمان مناسبی برای اجرای آن انتخاب شده است؟ آیا آثار تورمی آن بررسی شده است؟ آیا مردم از ضرورت و پیامدهای آن آگاه شدهاند؟ آیا سازوکارهای حمایتی کافی پیشبینی شده است؟ آیا هزینههای اجتماعی اجرای آن با منافع اقتصادی موردانتظار تناسب دارد؟
این پرسشها از مخالفت با اصلاحات اقتصادی ناشی نمیشود؛ بلکه دقیقاً بخشی از یک مدیریت مسئولانه و آیندهنگر است. چهبسا یک تصمیم که در شرایطی دیگر امکان اجرای موفق داشته باشد، در یک مقطع حساس به دلیل بیتوجهی به شرایط روانی و اقتصادی جامعه، به عاملی برای افزایش نارضایتی تبدیل شود.
مسئولان باید بدانند که مردم تنها اعداد و ارقام جداول اقتصادی نیستند. هر تصمیم اقتصادی مستقیماً با زندگی، آرامش، امید و امنیت روانی خانوادهها ارتباط دارد. در چنین شرایطی، نباید اجازه داد تصمیماتی که با هدف اصلاح امور اتخاذ میشوند، به دلیل بیتوجهی به پیامدهای اجتماعی، نتیجهای معکوس به همراه داشته باشند.
هشدار به جناحهای سیاسی؛ منافع ملی را قربانی رقابتهای جناحی نکنید
یکی از خطرناکترین اتفاقات در شرایط حساس کشور، ادامه رقابتهای فرسایشی سیاسی با همان منطق و ادبیات دوران عادی است. اختلافنظر میان جناحهای سیاسی امری طبیعی و حتی در یک جامعه پویا ضروری است. نقد دولت، مطالبهگری از مسئولان، نظارت بر عملکرد مدیران و ارائه راهکارهای متفاوت، از مؤلفههای یک نظام سیاسی کارآمد است.
اما مسئله از جایی آغاز میشود که رقابت سیاسی به تخریب سرمایه اجتماعی، تضعیف اعتماد عمومی و بهرهبرداری از مشکلات کشور برای تسویهحسابهای جناحی تبدیل شود. امروز هیچ جناحی نباید تصور کند که تضعیف جناح دیگر الزاماً به معنای تقویت موقعیت خودش است. هیچ جریان سیاسی نباید مشکلات مردم را به ابزاری برای کسب امتیاز سیاسی تبدیل کند و هیچ مسئولی نباید تصور کند که حفظ موقعیت مدیریتی یا جناحی او از منافع بلندمدت کشور مهمتر است.
در شرایطی که تهدید خارجی وجود دارد، مسئولیت همه جریانهای سیاسی سنگینتر میشود. جناحهای سیاسی باید بدانند که امنیت و استقلال ایران موضوعی فراتر از رقابتهای انتخاباتی، اختلافات حزبی و منافع کوتاهمدت است.
اگر تصمیمی اشتباه است، باید شجاعانه نقد شود؛ اگر مدیری ناکارآمد است، باید درباره عملکرد او پرسشگری کرد؛ اگر سیاستی به معیشت مردم آسیب میزند، باید برای اصلاح آن تلاش کرد. اما این نقد باید در مسیر اصلاح و تقویت کشور باشد، نه در مسیر تخریب اعتماد عمومی و تشدید شکافهای اجتماعی.
همچنین دولت و سایر نهادهای مسئول باید بدانند که تحمل نقد، شفافیت و پاسخگویی، نشانه ضعف نیست؛ بلکه از مهمترین ابزارهای افزایش اعتماد و تقویت امنیت ملی است. جامعهای که امکان بیان اعتراض و مطالبهگری قانونی در آن وجود داشته باشد، کمتر در معرض انباشت خشم، شایعه و روایتهای مخرب قرار میگیرد.
وحدت ملی؛ سرمایهای که نباید آن را به تهدید تبدیل کنیم
در ادبیات راهبردی، قدرت ملی تنها با توان نظامی، تجهیزات دفاعی، منابع اقتصادی و ظرفیتهای فناورانه سنجیده نمیشود. سرمایه اجتماعی، اعتماد عمومی، مشروعیت نهادی، همبستگی ملی و احساس تعلق شهروندان به سرنوشت مشترک نیز از مؤلفههای اساسی قدرت یک کشور هستند.
شاید بتوان گفت یکی از مهمترین مزیتهای یک کشور در برابر تهدید خارجی، برخورداری از جامعهای است که باوجود تفاوتهای سیاسی و اجتماعی، در موضوع حفظ سرزمین و استقلال خود به یک نقطه اشتراک میرسد. این سرمایه بهسادگی به دست نمیآید و بهسادگی نیز نباید آن را از دست داد.
اما وحدت ملی را نمیتوان با شعار ایجاد کرد. وحدت زمانی شکل میگیرد که مردم احساس کنند در سرنوشت کشور سهم دارند، حقوق و مطالباتشان موردتوجه قرار میگیرد، عدالت در تصمیمگیریها رعایت میشود و مسئولان خود را در برابر آنان پاسخگو میدانند.
وحدت ملی به معنای یکسان اندیشیدن همه مردم نیست. به معنای حذف اختلافات و خاموشکردن صدای منتقدان نیز نیست. اتفاقاً جامعهای که بتواند اختلافات خود را در چارچوب گفتوگو، قانون و احترام متقابل مدیریت کند، از استحکام بیشتری برخوردار خواهد بود؛ بنابراین، نباید وحدت را با سکوت اشتباه گرفت و نباید انتقاد را بهخودیخود نشانه تضعیف کشور دانست.
آنچه وحدت ملی را تهدید میکند، تبدیل اختلافنظر به دشمنی، بیاعتمادی به یکدیگر، بیتوجهی به مطالبات مردم و ناتوانی در حل مسائل مشترک است. اگر قرار است انسجام ملی به یک پشتوانه واقعی برای امنیت کشور تبدیل شود، باید از همه ظرفیتهای اجتماعی، سیاسی و فرهنگی جامعه استفاده کرد.
مسئولان باید بیش از همیشه مراقب پیامدهای تصمیمات خود باشند
امروز بیش از هر زمان دیگری، کشور به عقلانیت سیاسی، دوراندیشی مدیریتی و تصمیمگیری مبتنی بر منافع ملی نیاز دارد. هر تصمیم مهم اقتصادی، اجتماعی و سیاسی باید علاوه بر آثار مستقیم خود، از منظر پیامدهای احتمالی آن بر اعتماد عمومی و انسجام اجتماعی نیز بررسی شود.
در این مقطع، چند اصل باید موردتوجه جدی قرار گیرد:
نخست، هیچ اصلاح اقتصادی مهمی نباید بدون ارزیابی دقیق آثار آن بر معیشت مردم و بدون پیشبینی حمایتهای لازم اجرا شود.
دوم، دولت باید در تصمیمات حساس، شفافیت و گفتوگوی عمومی را جدی بگیرد. مردم باید بدانند چرا تصمیمی گرفته میشود، چه منافعی دارد و هزینههای آن چگونه مدیریت خواهد شد.
سوم، جناحهای سیاسی باید از تبدیل مسائل ملی به ابزار رقابتهای کوتاهمدت خودداری کنند. اکنون زمان تقدم منافع ایران بر منافع گروهی است.
چهارم، رسانهها باید در برابر انتشار اخبار تأییدنشده، شایعات و روایتهای تحریکآمیز مسئولانه عمل کنند. البته مقابله با شایعه نباید به محدودکردن نقدهای مستند و مطالبهگری قانونی منجر شود.
پنجم، باید میان اعتراض مدنی و قانونی مردم با اقدامات خشونتآمیز و اخلالگرانه تفاوت قائل شد. شنیدن صدای معترضان و رسیدگی به مطالبات آنان، خود یکی از راههای جلوگیری از تبدیل نارضایتی به بحران است.
ششم، مدیران و تصمیمگیرندگان باید از تصمیمات شتابزده و سیاستهایی که هزینههای آن بر دوش اقشار ضعیف جامعه قرار میگیرد، پرهیز کنند.
اینها صرفاً توصیههای مدیریتی نیستند؛ بلکه بخشی از الزامات حفظ امنیت و قدرت ملی در شرایط پیچیده امروز هستند.
سخن پایانی؛ دشمن را با تصمیمات خود امیدوار نکنیم
امروز باید با نگاهی واقعبینانه به شرایط کشور و تحولات منطقهای و بینالمللی بنگریم. اگر دشمن در محاسبات خود بر شکافهای اجتماعی، نارضایتیهای اقتصادی و اختلافات سیاسی حساب باز کرده است، پاسخ مؤثر به این محاسبات صرفاً در عرصه نظامی یا رسانهای خلاصه نمیشود. پاسخ اصلی در تقویت پیوند میان مردم و ساختارهای اداره کشور، افزایش اعتماد عمومی، اصلاح تصمیمات نادرست، توجه واقعی به معیشت مردم و حفظ انسجام اجتماعی نهفته است.
نباید اجازه دهیم دشمن از مشکلات واقعی مردم برای ایجاد شکافهای عمیقتر استفاده کند. نباید با تصمیمات غیرکارشناسی، شتابزده و بدون توجه به شرایط جامعه، همان بستری را تقویت کنیم که دشمن برای رسیدن به اهداف خود به آن نیاز دارد.
این هشدار بیش از همه متوجه مسئولان، تصمیمگیرندگان و جناحهای سیاسی است. امروز زمان آن نیست که هر جریان سیاسی به دنبال اثبات حقانیت خود و شکست رقیب باشد. امروز زمان آن است که همه به این پرسش پاسخ دهند که تصمیمات و رفتارهای ما چه تأثیری بر آینده ایران، آرامش مردم و امنیت ملی خواهد داشت.
باید بدانیم که دشمن برای تضعیف یک کشور همیشه به قدرت نظامی خود متکی نیست؛ گاهی امیدوار است که خطاهای داخلی، بیتدبیریها، اختلافات و بیتوجهی به مردم، کاری را برای او انجام دهد که با حمله نظامی به آن دست نیافته است. نباید چنین فرصتی را در اختیار او قرار دهیم.
ایران متعلق به همه ایرانیان است؛ با همه تفاوتهای فکری، سیاسی، فرهنگی و اجتماعی آنان. هیچ جناحی مالک انحصاری کشور نیست و هیچ مسئولی نباید منافع گروهی را بر سرنوشت ملی مقدم بداند. قدرت واقعی یک کشور زمانی آشکار میشود که مردم آن، باوجود همه گلایهها و اختلافنظرها، احساس کنند آیندهشان به یکدیگر گرهخورده است. این پیوند را باید حفظ کرد، تقویت کرد و از هر تصمیمی که به آن آسیب میزند، پرهیز نمود.
فراموش نکنیم… در جنگهای پیچیده امروز، گاهی بزرگترین پیروزی دشمن نه تصرف یک سرزمین، بلکه از میانبردن اعتماد میان مردمی است که در آن سرزمین زندگی میکنند و بزرگترین شکست دشمن، حفظ همین اعتماد و انسجام است.
مراقب باشیم آنچه دشمن با قدرت نظامی و جنگشناختی در پی بهدستآوردن آن است، با بیتدبیریهای داخلی به او تقدیم نشود. ایران بیش از هر چیز به عقلانیت، مسئولیتپذیری، عدالت و همبستگی ملی نیاز دارد. این یک توصیه سیاسی نیست؛ یک ضرورت راهبردی برای حفظ ایران است.
|| داود گودرزی