از جمله ویژگی‌های آن شرایط، شکاف میان رهبری جامعه اسلامی وامت درچارچوب عقیده دینی بود. در نتیجه این وضعیت، ایمان اسلامی منبعی برای تغذیه نداشت و اسلام به عنوان یک دستورالعمل فرهنگی ابزارهای لازم برای این‌که آحاد امت اسلامی را در مسیرکمال قراردهد در اختیار نداشت. همچنین امت از خطر انحرافات اخلاقی و فکری مصون نبوده وبالمآل شخصیت جامعه اسلامی درهم شکسته و قادر به مقاومت در برابر ناهنجاری‌های فکری و روحی نبود.از این رو ناچار از کرنش در برابرامواج فرهنگی پویایی خود را در برابر جریانات انحرافی از دست داده ونقش تاریخی خود را واگذارکرده بود.اگر نقش خطیر امام سجاد(ع) که وظیفه حراست از زلال اندیشه و صلابت ایمان را برعهده داشت نبود معلوم نبود سرنوشت شریعت پیامبر خاتم به کجا ختم می‌شد. در چنین شرایطی نجات هویت اسلامی مستلزم برنامه‌ریزی درازمدت بود تا شرایط مناسب را برای احیای تمامی ارزش‌ها، اهداف و شریعت اسلام به نحو بنیادین فراهم کند. آرمان‌هایی که دستاورد اسلام محمدی(ص) بود و با خلافت صالح امکان تجلی می‌یافت. این کار نیاز به سپاهی عقیدتی داشت نه انبوهی سلاح بردست، تا اهداف ایمان اسلامی را محقق کنند و زندگی امت را با زیست مسلمانی همسان سازند. این مهم تنها با ایجاد بنیان‌های فعال وپویا درمیان امت قادر بود تا روح ایمان را بار دیگر به کالبد امت بدمد و علقه و نسبتی وثیق میان امت و رسالت محمدی(ص) ایجاد کند.ازاین رو امام سجاد(ع) هم خود را صرف تربیت اعتقادی و ایمانی امت کرده و نقش فعال و مستمری را ایفا نمود. آن حضرت بیداری امت را با بیداری وجدان‌ها و فطرت‌ها آغاز کرد و با تربیت اصحابی دانشمند و چهره‌هایی که برای جامعه نقش الگو را داشته باشند، همت گماشت. علاوه برآن امام سجاد(ع) با حضور در عرصه‌های اجتماعی و ایجاد علقه عاطفی با امت، عامل مضاعفی را در این راه به کار گرفت. در همین راستا، آن حضرت(ع) با آشکار ساختن تفاوت‌های رفتاری میان حکومتگران و رسول خدا(ص)، حاکمیت را از نظر اعتقادی خلع سلاح نمود و میدانداری وعاظ السلاطینی که حاکمان برای حفظ قدرت خود تربیت کرده بودند را تا حدود زیادی بلااثر ساخت. اقدات امام سجاد(ع) با بازتاب بزرگی مواجه شد و نظر‌های بسیاری را به اسلام ناب جلب نمود وبرای امام سجاد(ع) محبوبیت گسترده‌ای را فراهم آورد. امام سجاد(ع) به جای این‌که این سرمایه را صرف قیام وانقلاب کند که زمینه‌های آن نیز فراهم بود، صرف توسعه آگاهی وبیداری وجدان‌ها واحیای ایمان اسلامی نمود. با این اهتمام آن حضرت(ع)مسجد نبوی را به دانشگاه تبدیل کرد تا جویندگان علم ومعرفت از سراسر جغرافیای اسلامی به آنجا بیایند و مدینه‌ای که در واقعه «حره » هتک شده بود دوباره عظمت خود را بازیابد. امام سجاد(ع) به مدد اقدامات مستمر توانست عظمت از دست رفته شریعت آخرالزمان را بازگرداند و قرآن را محور اندیشه اسلامی قرار دهد. آن حضرت(ع) در راستای استحکام قواعد و پایه‌های توحید از راه استدلال و طرح مباحث و مسائل موافق با عقل و فطرت سلیم، میدان را از عقاید انحرافی همچون «جبر» که پشتوانه فکری ظلم و استبداد بود گرفت و مسیر دیگری را پیش روی امت گشود. در همین راستا، آن حضرت بارها می‌فرمود:« ستمکار‌ترین مردم کسی است که خود را عین عدل ببیند» وبا تبیین رساله حقوق که دربرگیرنده ابعاد بسیاری است منشور حقوق بشررا به نام مکتب اسلام به ثبت رسانید.