نقد «شوذب»؛ فرمانده گروهان لشکر ۲۱ حمزه

جلسه‌ی نقد این کتاب پرمحتوا چندی پیش از چاپ، در نوزدهم اردیبهشت ماه ۱۴۰۳ در سالن قصر شیرین با حضور جمعی از علاقه‌مندان به عرصه ادبیات برگزار شد که گزارش این نشست فرهنگی ادبی را در باغ موزه دفاع مقدس با هم می‌خوانیم:

این جلسه بعد از متبرک شدن به کلام الهی، با سخنان محمد قاسمی‌پور آغاز شد. او که خود نویسنده و پژوهشگر عرصه تاریخ شفاهی به ویژه دوران دفاع مقدس است، به منابع پژوهشی‌ای اشاره کرد که در اختیار نویسنده قرار داده شده تا او درباره زندگی سروان شوذب مشکینی قلم بزند.

قاسمی‌پور به مراحل مختلف زندگی مشکینی که به حوادث پیش از انقلاب، پس از پیروزی انقلاب و حضورش از روزهای ابتدایی جنگ تا بازنشستگی اش که سال ۷۳ بوده اشاره کرده و افزود: گفت‌و‌گو طوری پیش رفته است که مشخص نیست راوی چه درجه‌ای داشته و در قرارگاه چه می‌کرده وگرنه اطلاعات عملیات ها در گوگل موجود است. هیچ اطلاعاتی از احوالات راوی در دسترس نیست. اینکه او کجا زندگی می‌کرده، چرا اسمش شوذب شده و... .

این پژوهشگر تاریخ شفاهی سپس با تأکید بر اهمیت تاریخ شفاهی اضافه کرد:

اگر می‌خواهید حول داستان قلم بزنید، تاریخ شفاهی بهترین شیوه است. بنشینید و گفت‌و‌گو کنید و ثبت و ضبط کنید، آن هم به شیوه درست. آنچه که در این تحقیق آمده نشان‌دهنده آن است که محقق راستی آزمایی نکرده و بعضی جاها اطلاعات نادرست آمده مانند تصویری که از مرحوم ظهیرنژاد ساخته شده که کاملاً برخلاف واقعیت‌‌های تاریخی است و نقش ایشان را دچار خدشه کرده است. این راستی آزمایی‌ها وظیفه محقق است.

در بخش بعدی مرجان حصیرچی به عنوان منتقد گفت: منتقد داستان را می‌خواند و نکته‌هایی را می‌گوید که بتواند به نویسنده برای بهتر شدن کارش کمک کند. این یک رمان تاریخی سیاسی است چون از حوادث آن روزگار صحبت کرده است. یک جاهایی کم‌کاری مصاحبه کننده به چشم می‌خورد ولی داستان گیرا بود و تکنیک‌های داستان نویسی به خوبی خود را نشان می دهد که بر اساس خاطرات رزمنده‌ای نوشته شده است. آقای مهرداد عادلی که دانش‌آموخته کتابداری است مشخص است که آثار برجسته‌ی ادبیات جهان را مطالعه کرده، شعر خوانده و این کمک کرده که تکنیک‌های داستان‌نویسی را به خوبی پیاده کنند. فکر اولیه داستان خوب و تازه بود. زاویه‌ی دید، نامه‌نگاری است و نویسنده با تسلط به این نوع زاویه دید، به خوبی توانسته نامه آشپز دربار را بنویسد که مربوط به پیش از انقلاب است و جا دارد که در این برهوت فیلم‌نامه خوب به فیلم تبدیل شود.

 طاهره قادری به عنوان منتقد بعدی گفت:حُسن مطلع دارد. بعد از دو نامه ارائه شده در مطلع، تازه متوجه شخصیت آقای مشکینی می‌شویم که بسیار هنرمندانه به کار رفته است. اما اینکه هر دوازده داستان را با یک سبک شروع کنیم خوب نیست. شخصیت‌ها اگر دارای لحن شخصی باشند بهتر است در صورتی که لحن‌ها شخصی نیست و برای پرش‌‌های ذهنی برای مخاطب عام باید چاره‌ای کرد. افکار و زبان آقای مشکینی در داستان‌‌های مختلف متغیر شده است و این ضعف زبانی است.

ابوالفضل درخشنده، کسی که به عنوان آخرین منتقد سخن گفت و خود سال‌ها رزمنده بوده و سال‌هاست که به عنوان نویسنده و استاد عرصه نویسندگی در حال خدمت به عرصه ادبیات است، گفت: متأسفانه مصاحبه انجام نشده. نوعی بازجویی بوده که به مصاحبه لطمه وارد کرده است. البته خوشحالم که متولیان ادبیات کشور تصمیم گرفته‌اند که زندگی نامه شهدا را بنویسند و پیش از چاپ، ضعف‌هایش برطرف شود. هنر داستان‌نویسی تخیل نیست ابزاری است برای تأثیرگذاری و تغییر، تغییر در جهت اهداف والای انسانی.

وی در ادامه سخنانش افزود: جانبازان دارند رو به مرگ می‌روند و هنوز خاطراتشان نوشته نشده است.

در آخر استاد درخشنده با نقلی از بزرگ متولی ادبیات کشور فرمودند: «پرورش هنرمند یک اقدام اساسی تلقی می‌شود. پیام انقلاب باید به زبان شعر و هنر که اصلی‌ترین و خالص‌ترین زبان‌هاست بیان شود. پیام شهیدان باید با زبان هنر شنیده شود. ایشان در ادامه به هنر داستان‌نویسی پرداختند. هنر داستان‌نویسی تخیل نیست، ابزاری است برای انتقال انرژی و تغییر مخاطب در جهت ارزش‌های والای انسانی. در اثر فوق فکر اولیه قابلیت گسترش زیادی دارد که متأسفانه نویسنده در دام این قابلیت اسیر شده است.که می‌بایست چند مقطع تفکیک شود و به طور مجزا به آن پرداخته شود. زمان قبل از انقلاب بعد از انقلاب و زمان جنگ نویسنده سعی داشته به تمام موضوع بپردازد و این اشتباهی است که از جانب نویسنده صورت گرفته. انتخاب زاویه دید غلط نامه‌نگاری در ابتدای داستان که هنوز شخصیت معرفی نشده است، هم‌ذات‌پنداری را نزد مخاطب مشکل و همچنان احساس برانگیزی نزد او مختل می‌کند. کلیات این اثر عالی است ولی قابلیت چاپ ندارد تا این‌که زاویه دید اصلاح شود و فصل‌بندی‌ها به گونه‌ای مرتبط با فصل قبل شود و از پراکندگی خارج شود. در واقع این فکر اولیه پتانسیل تبدیل شدن به سه کتاب دارد نه یک کتاب.

در انتها مهرداد عادلی، نویسنده اثر از پراکندگی مصاحبه شکایت کرده وگفت: هر جا که گفت و گو خوب بود را نوشتم و آن را به شکل داستان کوتاه آوردم و از شخصیت‌ های فرعی استفاده کردم. درباره زاویه دید داستان اول هم شاید باید برایش پیش زمینه بیاورم.

وی به عدم دسترسی به راوی اشاره کرد و افزود: نبودن مرحوم مشکینی دست مرا برای روایت‌های مختلف می بست و چیزی در چنته نداشتم و تلاشم برای ارتباط گرفتن با راوی به نتیجه نرسید.

در پایان این نشست مصطفی نیکنام مسؤول تاریخ شفاهی موزه ملی انقلاب اسلامی و دفاع مقدس، با اندوهی عمیق از فقدان صاحب خاطره، جناب آقای شوذب مشکینی گفتند: «ما امروز با خاطرات عزیزی روبه‌رو هستیم که دیگر در این دنیا نیست. هزار و اندی راوی دفاع مقدس در این موزه آمده و رفته‌اند، من و همکارانم با اینها مواجه هستیم که وقتی آمار می‌گیریم از سال گذشته تا کنون بالای 30درصد از این عزیزان درگذشته‌اند و این بسیار برای ما بغرنج است و از خدا می‌خواهم این معضلات و مشکلات مرتفع شود چون گذر زمان باارزشمندترین دارایی ما را مثل یخ، آب می‌کند. عفو بفرمایید که برقراری ارتباط نویسنده با صاحب خاطره در زمان بودن‌شان میسر نشد.

این نشست با تقدیری از استاد ابوالفضل درخشنده به مناسبت روز گرامیداشت مقام استاد به پایان رسید.