چهارشنبه 23 ارديبهشت 1405 , 12:00
تفاوت مفهوم آبراه بینالمللی و آبهای آزاد در جغرافیای تنگه هرمز
فاش نیوز - به نام خدا؛ موضوع وضعیت حقوقی تنگه هرمز، یکی از ظریفترین و در عین حال حساسترین مباحث حقوق بینالملل دریاهاست. برای درک دقیق تفاوت میان «آبهای بینالمللی» و «آبراه بینالمللی»، باید نگاهی جامع به جغرافیای سیاسی و قواعد حقوقی حاکم بر این منطقه داشته باشیم:
۱. چرا در تنگه هرمز «آبهای بینالمللی» وجود ندارد؟
بر اساس کنوانسیون حقوق دریاها، هر کشور ساحلی مجاز است تا ۱۲ مایل دریایی (حدود ۲۲ کیلومتر) از خط مبدأ ساحل خود را به عنوان «دریای سرزمینی» تحت حاکمیت کامل خود اعلام کند. از آنجا که عرض تنگه هرمز در باریکترین نقطه، تنها حدود ۲۱ مایل دریایی است، دریای سرزمینی ایران و عمان با یکدیگر همپوشانی دارند. بنابراین، هیچ نقطهای در این میان وجود ندارد که خارج از قلمرو حاکمیتی این دو کشور باشد؛ به عبارتی، در این تنگه چیزی به نام «آبهای آزاد» یا بینالمللی وجود خارجی ندارد.
۲. تبیین مفهوم «آبراه بینالمللی»
اگرچه تمام عرض تنگه جزو آبهای سرزمینی ایران و عمان قرار دارد، اما چون این منطقه تنها راه ارتباطی دریای آزاد با خلیج فارس است، در حقوق بینالملل به آن «تنگه مورد استفاده برای کشتیرانی بینالمللی» یا به زبان سادهتر «آبراه بینالمللی» میگویند. این وضعیت به معنای نفی حاکمیت ایران نیست، بلکه طبق عرف بینالملل، کشورهای ساحلی پذیرفتهاند که حق عبور کشتیهای تجاری و نظامی سایر ملل را به رسمیت بشناسند.
۳. تمایز کلیدی در کجاست؟
در آبهای بینالمللی (آزاد) حاکمیت هیچ کشوری نافذ نیست و آزادی مطلق کشتیرانی حکمفرماست.
در آبراه بینالمللی (مانند تنگه هرمز) حاکمیت متعلق به کشورهای ساحلی (ایران و عمان) است، اما «حق عبور» به عنوان یک استثنا بر حاکمیت مطلق، برای سایرین محفوظ است.
نکته ظریف حقوقی؛
عبور بیضرر در برابر عبور ترانزیتی
چالش اصلی در اینجا تفاوت میان دو رویکرد است. جمهوری اسلامی ایران با استناد به اینکه کنوانسیون ۱۹۸۲ را به طور کامل در مجلس خود تصویب نکرده، قائل به «عبور بیضرر» (Innocent Passage) است؛ به این معنا که عبور کشتیها نباید مخل نظم، امنیت و آرامش کشور ساحلی باشد (برای مثال، زیردریاییها موظف به حرکت در سطح آب هستند).
در مقابل، برخی قدرتها بر مفهوم «عبور ترانزیتی» تاکید دارند که آزادیهای گستردهتری را مطالبه میکند.
فرجام سخن
در نهایت باید بر این حقیقت تاکید ورزید که تنگه هرمز، برخلاف تصور رایج، منطقهای رها شده یا بدون صاحب نیست. این تنگه بخشی تفکیکناپذیر از قلمرو آبی ایران و عمان است که بر اساس ضرورتهای اقتصادی و صلح جهانی، دربهای آن به روی کشتیرانی بینالمللی گشوده است.
در واقع، «آبراه بودن» هرمز به معنای مالکیت جهان بر آن نیست، بلکه جلوهای از مسئولیتپذیری قدرتهای ساحلی در قبال امنیت تجارت جهانی، توأمان با حفظ اقتدار ملی و امنیت سرزمینی است.
|| محمدرضا الهی
