نبرد آتش؛ مروری بر کارنامه توپخانه سپاه در دفاع مقدس اول

دفاع‌پرس، با فاصله بیش از چهار دهه از آغاز تحولات مرتبط با دفاع مقدس، قطعا بازنگاهی به آن دوران ادراکات جدیدی را متوجه پژوهشگر خواهد کرد. 

نیروهای مسلح بعد از پیروزی انقلاب اسلامی در ایران بر اساس ساختار و سازمان در قالب دو بخش تقسیم می‌شوند، بخشی به یادگار مانده از دوران پیش از انقلاب که ارتش، ژاندارمری، شهربانی و... را شامل می‌شوند و بخش دوم بخش نهادی است که در قالب سازمان‌های انقلابی همچون کمیته انقلاب اسلامی و سپاه پاسداران شکل گرفتند.

با توجه به این که نیروی مسلح نیازمند سازمان، ساختار، تعریف ماموریت و تجهیزات متناسب با ماموریت است، دو نهاد کمیته انقلاب و سپاه پاسداران انقلاب اسلامی با دو جهت‌گیری مجزای انتظامی و امنیتی فعالیت خود را شروع کردند که البته هم‌پوشانی و تداخل‌هایی هم با یکدیگر داشتند. با وقوع تحرکات جدایی‌طلبانه و نیاز مبرم نیروهای ارتش و ژاندارمری برای مهار این تحرکات، نیروهای سپاه که در آن زمان اصلی‌ترین واحد اطلاعاتی کشور محسوب می‌شدند، وارد کارزار عملیات نظامی هم شدند. در این زمان سپاه یک ماموریت کلی داشت، حفظ و صیانت از انقلاب اسلامی و ارزش‌های آن.

تهاجم رژیم بعث عراق کمی تحولات و جریانات را تغییر داد و عملا سپاه که ماموریت سازماندهی بسیج مردمی را بعد زا فرمان امام خمینی (ره) و تهدیدات آمریکا هم بر عهده گرفته بود، وارد کارزار دفاع نظامی شد و در کنار ماموریت اطلاعاتی و امنیتی که یکی دو سال بعد، با تشکیل وزارت اطلاعات به ابن نهاد واگذار شد، یکی از ارکان اصلی دفاعی نظامی کشور را شکل داد.  

در این میان سپاه ساختار و سازمان خود را از جایی به عاریت نگرفت و به صورت بومی و مبتنی بر نیازها و روندها، ساختار خود را بر اساس دانش و تجربه شکل داد.

همین مبنا باعث شد تا سپاه یک ساختار پویا و پر تحول را تجربه کند. برای نمونه سپاه تا سال اول جنگ واحد تویخانه تخصصی و مستقل نداشت، همچنین واحد زرهی در این نهاد شکل نگرفته بود. توپخانه سپاه بویژه بعد از غلائم عملیات فتح المبین شکل گرفت و واحد زرهی هم در همین حدود و ماه‌ها سازماندهی شد. این دو واحد از ضروریات یک ساختار نظامی زمینی درگیر نبرد است، ولی بنظر علت اصلی عدم تشکیل این دو واحد که به عنوان نمونه بیان شد نبود تجهیزات لازم بود، هرچند در مقابل، ارتش جمهوری اسلامی ایران، یگان تخصصی این منظور و حتی تجهیزات مازاد این حوزه را دارا بود، اما ناهمگونی ساختار ارتش و سپاه باعث می‌شد که هیچ یک میلی به تکمیل نیازهای دیگری از طریق ظرفیت‌های مازاد نداشته باشند. 

ساختار ارتش مبتنی بر روش‌های مستشاران آمریکایی و بر اساس آموزه‌های پیمان ناتو و سنتو تنظیم شده بود، سپاه ساختاری ساده و پویا داشت، بر همین اساس و بنا به ضروریات جنگ و کشور کم‌کم ساختار نیروی زمینی سپاه شکل گسترده‌ای به خود گرفت و بعد هم نیروی دریایی و نیروی هوایی سپاه تشکیل شد که تحلیل این روند خود یک فرصت مبسوط می‌طلبد.

با موفقیت در عملیات‌های سال دوم نبرد و حجم انبوه غنائم به دست آمده از دشمنی که تا بن‌دندان مسلح بود، ساماندهی غنائم در قالب ایجاد تشکیلات مثل یگان توپخانه و یگان زرهی انجام شد و در این میان از تجربیات یگان توپخانه و زرهی ارتش بهره گرفته شد، هرچند ارتش جمهوری اسلامی ایران همان قالب ارتش قبل از انقلاب را داشت و مبتنی بر پیمان ناتو و سنتو تشکیلات و تجیهزات داشت و ارتشی بلوک غربی محسوب می‌شد و در مقابل غنائم سپاه از ارتش بعث عراق که ارتش بلوک شرقی در قالب پیمان ورشو بود به دست آمده بود.

کتاب نبرد آتش کارنامه توپخانه سپاه پاسداران در دوران دفاع مقدس است که به نویسندگی عباس خانی آرانی به خوبی توانسته به بررسی روند تشکیل و فعالیت این یگان در دوران دفاع مقدس در سپاه پرداخته است.

البته باید گفت یگان توپخانه در سپاه، مولود یگان موشکی این نهاد هم است که باید یاد رادمردان و فرماندهان بزرگ این حوزه‌ها که کشور و سپاه پاسداران را از صفر به صد در این حوزه های رسانده اند گرامیداشت.

نویسنده کتاب در مقدمه آن آورده است: روی دیگر سکه جنگ، دستاورد مهم و بزرگ تجربه و عبرت آموزی برای ملت‌ها و کشور‌ها و همین طور اسباب توسعه توان و ظرفیت علمی، آموزشی و فکری انسان‌ها است. از این رو، جنگ تحمیلی عراق علیه ایران، ورای همه خرابی‌ها و نتایج و پیامد‌های منفی خود از جمله ویرانی هزاران خانه و کاشانه و خسارت صد‌ها میلیارد دلاری به دو کشور، موجب توانمندی و خودباوری و ترقی و پیشرفت کشور و انقلاب در اکثر زمینه‌های علمی و فناوری اعم از نظامی و غیر نظامی و همچنین ایجاد قدرت بازدارندگی در کشور و دمیدن روحیه مقاومت در برابر دشمنان در منطقه و ملت‌های تحت ستم گردید.

رشد و توسعه سریع سازمانی سپاه پاسداران انقلاب اسلامی و مجهزشدن آن به انواع سلاح سبک و سنگین و تبدیل شدن آن به یک ارتش مجهز با دارا بودن نیرو‌های معتقد و توانمند و انقلابی، از نتایج این جنگ تحمیلی و نابرابر بود.

سپاه پاسدارانی که به تدبیر حضرت امام برای حفاظت از انقلاب و مقابله با گروهک‌ها و اشرار و ضد انقلاب داخلی مجهز به سلاح سبک تشکیل شده بود و در غائله کردستان سلاح سنگین آن را تعداد معدودی خمپاره انداز ۸۱ م‌م و ۱۲۰ م‌م تشکیل می‌داد، با شروع جنگ تحمیلی و در حالی که تنها کمتر از یک و نیم سال از عمر آن می‌گذشت، بنا به ضرورت با سلاح موجود خود برای کمک به ارتش و ژاندارمری، وارد نبرد نابرابر با دشمن مجهز به انواع سلاح از جمله توپ و تانک و هواپیما شده و بر حسب ضرورت جنگ و کسب تجربه و استفاده از خلاقیت جوانان انقلابی خود، به سرعت خود را با شرایط و محیط نبرد تطبیق داد.

به مرور، وضعیت و گرایش نظامی در او تقویت شده و روز به روز شیوه و چگونگی جنگیدن با ارتش کلاسیک و متجاوز بعثی را فرا گرفته و در خود نهادینه کرد و دیری نپایید که با همراهی ارتش جمهوری اسلامی و تسلط کامل بر دشمن و شرکت در طراحی و اجرای عملیات‌های آفندی بزرگ و گسترده، ضمن بیرون راندن دشمن از خاک ایران و غنیمت گرفتن انواع سلاح و تجهیزات مورد نیاز از جمله حجم قابل توجهی جنگ افزار توپخانه، به ارتشی مقتدر با سازمانی وسیع و گسترده که مملو از حضور نیرو‌های داوطلب مردمی و انقلابی بود، شد.

در واقع می‌توان گفت عنایت الهی باعث شد تا دشمن بعثی، سپاه پاسداران را به دست خود مجهز به انواع سلاح و تجهیزات نماید.

احساس وظیفه و تکلیف برادران پاسدار در برداشتن موانع و بر دوش کشیدن بار بر زمین مانده در جنگ، زمینه‌هایی را فراهم نمود تا با به غنیمت درآمدن بخش اعظمی از جنگ افزار‌های توپخانه دشمن در عملیات‌های بزرگی همچون فتح المبین، رسته فنی و تخصصی توپخانه که وجود آن مکمل رزم رزمندگان و بسیار تاثیرگذار در پیروزی آنان بر دشمن و از ضروریات سازمان سپاه با توجه به گسترش و توسعه سازمان رزم آن بود، شکل گرفت و در عرصه جنگ نقش موثر خود را در پشتیبانی از رزمندگان اسلام به منصه ظهور رساند. این خود در کنار سایر عوامل تاثیرگذار، تشکیل مرکز توپخانه و ورود رسمی سپاه پاسداران به رسته توپخانه را به دنبال داشت و این شجره طیبه به رشد و توسعه‌ای دست یافت که در پایان دفاع مقدس دارای سازمان تخصصی و منسجم با بیش از ۷۰۰ عراده جنگ افزار و دارای مرکز آموزش، ۶ گروه مستقل توپخانه و وجود واحد‌های توپخانه در تمامی لشکر‌ها و تیپ‌های مستقل همراه با سرمایه گران‌بهایی از نیرو‌های متخصص و زبده شده بود. این مجموعه در کنار توپخانه ارتش با برقراری پیوند و همکاری بین آنان در طول دفاع مقدس، توانستند در پشتیبانی از رزمندگان نقش محوری ایفا نمایند.

عمده مطالب نوشته حاضر با استفاده از اسناد موجود در مرکز اسناد، تحقیقات و نشر معارف دفاع مقدس و مجاهدت‌های سپاه، مرکز توپخانه نیروی زمینی و یگان توپخانه این نیرو و بخشی از اسناد سازمان عقیدتی سیاسی ارتش جمهوری اسلامی و همچنین مصاحبه با پیشکسوتان و افرادی که به طور مستقیم در جریان تشکیل و توسعه و عملکرد توپخانه سپاه پاسداران بوده و در این زمینه نقشی داشته‌اند، جمع آوری شده است.

نگاهی به عناوین فصول کتاب

جلد اول این کتاب مشتمل بر هشت فصل است:

فصل اول؛ تعاریف، مفاهیم و اصطلاحات تخصصی توپخانه را شامل می‌شود.

فصل دوم تاریخچه پیدایش توپ در جهان و توپخانه در ارتش؛ از تشکیل تا پیروزی انقلاب اسلامی را در بر می‌گیرد.

فصل سوم شرایط حاکم بر ارتش و نقش توپخانه آن در تجاوز عراق تا آزادی سرزمین‌های اشغالی را شرح می‌دهد.

فصل چهارم، تشکیل سپاه پاسداران انقلاب اسلامی را شامل می‌شود و دیده بانی؛ نخستین گام و زمینه ورود سپاه به حوزه تخصصی توپخانه، عنوان فصل پنجم است.

در فصل ششم، زمینه‌ها و ضرورت تشکیل واحد تخصصی توپخانه و تحولات آن از آغاز تا پایان دفاع مقدس بررسی شده است.

فصل هفتم به تشکیل یگان‌ها و گروه‌های مستقل توپخانه و فصل هشتم به سیر تشکیل مرکز آموزش توپخانه سپاه در دفاع مقدس پرداخته است.

جلد دوم این کتاب مشتمل بر پنج فصل است که به ترتیب عملکرد توپخانه سپاه پاسداران انقلاب اسلامی را در عملیات‌های مختلف بین سال‌های ۱۳۶۱ تا ۱۳۶۷ بررسی می‌کند.

در پشت جلد دوم کتاب که به اهمیت نقش توپخانه در موفقیت در عملیات والفجر هشت اشاره دارد، می‌خوانیم: یکی از خصوصیات بارز عملیات والفجر ۸، قوت نسبی آتش پشتیبانی توپخانه در تمامی جهات بود. به دلیل شکل زمین منطقه و قرار داشتن عمق دشمن در عرض نیرو‌های خودی، امکان اجرای آتش بر عقبه‌های دشمن وجود داشت. از این رو، آتش توپخانه به نحوی سازمان داده شده بود که حرکت واحد‌های دشمن از جنوب ابوالخصیب تا خطوط مقدم نبرد را دائم زیرآتش قرار می‌داد که این امر باعث تلفات و تضعیف روحیه دشمن بود. همچنین در منطقه نزدیک خطوط اول، آتش توپخانه و خمپاره انداز، تلفات سنگینی به دشمن وارد می‌آورد. تاثیر آتش منحنی بر واحد‌های پیاده، خودروها، قرارگاه‌ها و توپخانه‌های دشمن، به طور ملموس از تمامی اسرای دشمن شنیده می‌شد. بیشتر اسرا اذعان داشتند، آتش در این عملیات قابل قیاس با عملیات‌های دیگر نبود.