جذابیت فرمی و محتوایی؛ لازمه ارتباط نسل جدید با فیلم دفاع‌مقدسی

فاش نیوز - فیلم  سینمایی "جانشین" به کارگردانی "مهدی شامحمدی" اثری است که به روایت مقطع مهمی از زندگی سردار شهید "حسین املاکی" می‌پردازد و این روزها بر روی پرده سینما توانسته نظر و نگاه بخشی از مخاطبان هنر هفتم وطنی را به خود جلب کند، هر چند که با وجود برخی تمایزها و نقاط قوت در ادامه به برخی از نقاط ضعف این فیلم نیز اشاره می‌کنیم؛
                                                                                       
دغدغه‌ای برای روایت زندگی و مجاهدت سرداران شهید
شامحمدی در زمره کارگردانانی است که در سالیان اخیر تجربیات ارزشمندی در زمینه تولید فیلم‌های دفاع‌مقدسی به خصوص با محوریت روایت زندگی و مجاهدت سرداران شهیدی همچون مهدی زین‌الدین دست یافته است و این بار در فیلم"جانشین" او روایتگر بخشی از زندگی یکی دیگر از سرداران کمتر شناخته شده جنگ تحمیلی است.
در سینمای دفاع مقدس، تولید فیلم با محوریت یک شهید یا فرمانده جنگ، پیش از آن که انتخاب سوژه باشد، به نحوی مواجهه با حافظه تاریخی معاصر است؛ حافظه‌ای که بخش‌هایی از آن چندین و چند بار در قالب فیلم سینمایی و سریال روایت شدند و البته بخش‌هایی هستند که هیچ ‌گاه این فرصت را پیدا نکردند.
از این منظر جسارت کارگردان و تیم سازنده در پرداختن به چهره کمتر شناخته‌شده ای همچون شهید حسین املاکی و برشی از زندگی او در روزهای منتهی به عملیات نصر۴، حقیقتاً قابل تقدیر است اما نکته اصلی و مهم ماجرا این است که فیلم‌هایی از این جنس چقدر توانسته‌اند در مواجهه با مخاطب عام و به خصوص نسل جدیدی که انواع و اقسام فیلم ها و سریال‌ها را فراتر از تلویزیون و سینما به راحتی در سکوهای مختلف اینترنتی نظاره می‌کند، جذاب و در عین حال تأثیرگذار باشند؟

لزوم توجه به تناسب فرمی و محتوایی برای ایجاد جذابیت
مسلماً مقصود نگارنده این نیست که به بهانه ایجاد جذابیت فرمی، محتوای غنی ناظر به سبک زندگی و مجاهدت سرداران شهید، تحت‌الشعاع قرار گرفته و از کیفیت کاسته شود، بلکه روی سخن اینجاست که به راستی چگونه می‌توان در این فرآیند به یک تناسب مطلوب در پرداختن به فرم و محتوا دست یافت!؟
درباره کارگردان این اثر آنچه حائز توجه است این که شامحمدی سابقه مستندسازی دارد و این سابقه در فیلم‌هایش نیز ملاحظه می‌شود.
در همین راستا باید گفت که میل و علاقه او به پرداختن جزئیات تاریخی، پرهیز از اسطوره‌سازی و تلاش برای اینکه قهرمان را بیش از اندازه از زمین جدا نکند، در دو فیلم او قابل رؤیت است و این نگاه، شاید مهم‌ترین امتیاز آثار او باشد.
بر این اساس باید گفت که فیلم "جانشین" نیز یک بیوگرافی است که برشی از زندگی شهید «حسین املاکی» فرمانده اطلاعات و شناسایی جنگ در دوران جنگ تحمیلی را روایت می‌کند. املاکی قرار نیست از همان ابتدا یک شمایل دست‌نیافتنی باشد. بر همین اساس نیز فیلمساز می‌کوشد تا او را تا حد امکان به یک انسان معمولی نزدیک کند و در عین حال اهتمام دارد که او را در موقعیت‌های پرمخاطره، تردیدها و تصمیم‌ها، فشار عملیات و رابطه‌اش با آدم‌های اطراف قرار بدهد تا به قول معروف درام شکل گرفته و قصه با جذابیت خود به پیش برود.

ضعف در ریتم و وجه دراماتیک قصه
منتهای مراتب در این زمینه فیلم دچار ضعف‌هایی است از جمله اینکه ریتم اثر در همه جا مناسب نیست، ضمن آن که در برخی سکانس ها احساس می شود که فیلمنامه آن کشش لازم را برای روایت قصه ندارد و همین هم به کلیت کار لطمه وارد کرده است.
از سوی دیگر به نظر می رسد، فیلم گاهی به جای آن که شخصیت قهرمان را از دل موقعیت بیرون بکشد، موقعیت را برای تعریف شخصیت بکار می‌گیرد. یعنی ما درباره املاکی و جایگاه او می‌دانیم و از اهمیت عملیات نصر۴ نیز مطلع می‌شویم اما این داده‌ها در همه مقاطع فیلم به تجربه‌ای دراماتیک تبدیل نمی‌شوند و به همین خاطر فیلم گاهی بیشتر شبیه بازسازی یک موقعیت است تا کشف یک شخصیت.
همان طور که پیشتر نیز اشاره شد، از سویی دیگر فیلم انسجام روایی مناسبی ندارد تا بخش‌های مختلف داستان را به هم گره بزند و آن را در یک ریتم پیوسته جلو ببرد. از سویی فیلم جانشین در پی آن است که عملیات نصر۴ را برای مخاطب خود به خصوص آن ها که از کلیت قضیه هم آشنا نیستند، روایت کند، اما نمی‌تواند تمام انرژی و همّ و غم خود را صرف عملیات کندو لذا گاهی فیلم جنگی است و گاهی پرتره و از یکسو به جهت اتفاقی که برای شخصیت داستان می‌افتد و حافظه‌اش را از دست می‌دهد، تلاش می‌کند یک درام انسانی را شکل بدهد و حال آن که همین چندپارگی باعث شده تا برخی سکانس‌های فیلم به اندازه کافی، جذاب و گیرا از کار در نیایند.