«صغری رئیس»؛ یک قرن زندگی، استقلال و اقتدار یک زن روستایی

سیدصادق کاظمی، کارگردان مستند «صغری رئیس» در گفت‌وگویی با دفاع‌پرس، درباره شکل‌گیری ایده ساخت این فیلم گفت: این مستند ریشه در نخستین فیلمم، «برار انیسه»، دارد؛ جایی که خاله صغری تنها در چند پلان حضور داشت، اما واکنش مخاطبان به او، مرا به شناخت بیشتر این شخصیت علاقه‌مند کرد. روستای محل زندگی خاله صغری، روستای پدری و مادری من است و بخش مهمی از خاطرات کودکی‌ام در آنجا شکل گرفته است. با وجود آشنایی قبلی، تا آن زمان وارد جزئیات زندگی او نشده بودم.

کارگردان مستند «صغری رئیس» ادامه داد: به‌تدریج متوجه شدم این شخصیت ظرفیت‌های زیادی برای یک مستند دارد؛ از بیش از یک قرن زندگی و رفتار‌های متفاوتش تا لقبی که اهالی روستا به او داده‌اند و ماجرای چوب‌هایی که حدود ۱۰ تا ۱۵ سال جمع کرده بود. هرچه ارتباطم با او بیشتر شد، این شخصیت برایم جدی‌تر و جذاب‌تر شد.

وی افزود: در مستند‌های شخصیت‌محور، ارتباط قلبی فیلمساز با سوژه اهمیت زیادی دارد. من نزدیک به دو سال به خانه خاله صغری رفت‌وآمد داشتم. او در ابتدای پروژه مشکل فراموشی نداشت، اما در میانه کار به‌تدریج با این مسئله مواجه شد. با این حال، ارتباط نزدیکی میان ما شکل گرفت و همین رابطه به پیش رفتن و شکل‌گیری داستان مستند کمک کرد.

کاظمی درباره جلب اعتماد سوژه گفت: یکی از مهم‌ترین چالش‌های مستندساز، جلب اعتماد شخصیت اصلی است و تجربه‌ای که من در این مسیر به آن رسیدم این است که پیش از هر تکنیک و روش روان‌شناختی، باید واقعاً و از صمیم قلب سوژه را دوست داشته باشید. وقتی علاقه و محبت شکل بگیرد، ارتباط و در نتیجه اعتماد به وجود می‌آید. بعد از شکل‌گیری اعتماد، باید به شخصیت احترام گذاشت و در موقعیت‌هایی که لازم است همراهش بود. 

وی افزود: با بودجه‌هایی که سینمای مستند دارد، نمی‌توان صرفاً با چند جلسه فیلمبرداری، یک مستند شخصیت‌محور ساخت؛ این فیلم‌ها به ارتباط، رفت‌وآمد و زمان نیاز دارند. درباره صغری، این مسئله اهمیت بیشتری داشت؛ چون او شخصیتی بیش از صد ساله بود و من آن زمان حدود ۲۵ یا ۲۶ سال داشتم. به‌تدریج رابطه ما به رابطه‌ای شبیه نوه و مادربزرگ تبدیل شد و همین ارتباط باعث شد صغری آرام‌آرام از درونیات و زندگی‌اش برای من بگوید.

کارگردان «صغری رئیس» درباره توجه به شرایط محیطی و اجتماعی زندگی شخصیت اصلی گفت: علاوه بر شخصیت صغری، شرایط محیط زندگی، بافت روستا و ابعاد مختلف زندگی او را هم در نظر گرفتیم. بعضی منتقدان در جشنواره، «صغری» را زنی دانستند که در برابر شورای روستا ایستاده و هویتش به چوب‌هایی که جمع کرده گره خورده است. من مخالفتی با این خوانش‌ها ندارم، اما تلاش ما این بود که در تدوین، مخاطب را از قضاوت‌های اولیه به سمت درک عمیق‌تری از شخصیت صغری هدایت کنیم.

وی ادامه داد: در ابتدای فیلم، قضاوت‌های مختلف جامعه درباره رفتار صغری را می‌بینیم؛ عده‌ای او را مسخره می‌کنند و برخی جمع‌آوری چوب را از سر حرص می‌دانند. ما از همین نگاه اجتماعی شروع کردیم و بدون توضیح مستقیم، به‌تدریج مخاطب را با زیست و ذهنیت صغری همراه کردیم تا خودش به درک تازه‌ای از این رفتار برسد.

کاظمی افزود: برای من جالب بود که مخاطبان با سنین و دیدگاه‌های متفاوت، برداشت‌های مختلفی از این پرسش داشته باشند که صغری چرا با وجود دردسر‌ها و خطر‌ها همچنان به جمع‌آوری چوب ادامه می‌دهد. فیلم از نگاه جامعه به صغری شروع می‌شود و در نهایت به ذهنیت و شخصیت خود او می‌رسد.

کارگردان «برار انیسه» درباره تأثیر واکنش مخاطبان گفت: اگر فیلمی بتواند خود فیلمساز را عمیقاً تحت تأثیر قرار دهد، احتمال اثرگذاری آن بر مخاطب بیشتر است. واکنش‌هایی که در جشنواره و فضای مجازی دریافت کردیم، نشان داد مخاطبانی از طیف‌های مختلف با فیلم ارتباط برقرار کرده‌اند. برخی زنان صغری را نمونه‌ای از یک زن ایرانی مقتدر می‌دانستند و برخی دیگر می‌گفتند فیلم همزمان آنها را به گریه انداخته، خندانده و در بخش‌هایی با ایجاد استرس و تعلیق تحت تأثیر قرار داده است.

کاظمی درباره دلیل استقبال مخاطبان خارجی از «صغری رئیس» گفت: فیلم در سه جشنواره بین‌المللی، دو جشنواره در آلمان و یک جشنواره در انگلیس، انتخاب شده است. از ابتدا دوست داشتم این داستان انسانی از فرهنگ ایران در کشور‌های دیگر دیده شود و به نظرم قصه و درام انسانی، زبان مشترک میان فرهنگ‌هاست.

وی ادامه داد: یکی از نکاتی که برایم اهمیت داشت، ارائه تصویری متفاوت از زن ایرانی بود. صغری با وجود ضعف‌ها و یکدندگی‌هایش، نمونه‌ای از یک زن ایرانی رنج‌کشیده و مقتدر است که نزدیک به ۸۰ سال بدون حضور یک مرد، زندگی خود و فرزندانش را پیش برده است. 

این مستندساز افزود: او در عین سنتی بودن، زنی مستقل است و به باور‌های فرهنگی و مذهبی خود پایبند می‌ماند. به نظرم همین ترکیب استقلال و زیست سنتی می‌تواند برای مخاطب خارجی جذاب باشد. زبان جهانی، قصه و درام است و همین ویژگی کمک می‌کند شخصیت صغری برای مخاطبان خارج از ایران هم قابل درک باشد.

کاظمی درباره مهم‌ترین چالش سینمای مستند گفت: مهم‌ترین مشکل سینمای مستند امروز تولید نیست، بلکه پخش و رساندن فیلم به مخاطب است. مستندسازان با وجود سختی‌ها و هزینه‌های فراوان فیلم می‌سازند، اما بسیاری از آثار، با وجود موفقیت در جشنواره‌های خارجی، همچنان به مخاطب ایرانی و به‌ویژه مخاطب هدفشان نمی‌رسند. این مسئله نیازمند جریان‌سازی و گفتمان‌سازی جدی است.

وی ادامه داد: ما از ظرفیت مدارس، دانشگاه‌ها و مراکز آموزشی برای معرفی سینمای مستند به نسل جوان استفاده نکرده‌ایم. مستند می‌تواند با روایت جذاب، زمینه گفت‌و‌گو درباره مسائل مختلف را برای نوجوانان و جوانان فراهم کند و یک بستر تربیتی و فرهنگی مهم باشد.

کاظمی در پایان تأکید کرد: مرکز گسترش فقط نباید مرکز تولید سینمای مستند باشد؛ بلکه باید در گسترش و جریان‌سازی این سینما هم نقش داشته باشد. بسیاری از نوجوانان و جوانان هنوز با سینمای مستند آشنا نیستند، در حالی که تجربه جشنواره‌ها نشان می‌دهد اگر این آثار فرصت دیده‌شدن پیدا کنند، مخاطب می‌تواند با آنها ارتباط جدی برقرار کند.

مستند «صغری رئیس» به کارگردانی سیدصادق کاظمی، روز چهارشنبه ۴ شهریور، در «پاتوق مستند» سالن حقیقت مرکز گسترش سینمای مستند، تجربی و پویانمایی روی پرده رفت.