استفاده از «دوزیست»ها در جنگ تحمیلی اول

دفاع‌پرس، یکی از پیچیده‌ترین مباحث عملیاتی در طول هشت سال جنگ تحمیلی، مدیریت منابع آبی و مقابله با عملیات غرقاب‌سازی دشمن در مناطق زید و شلمچه بود.

در این راستا، نیرو‌های مهندسی ارتش و سپاه با بهره‌گیری از اصول نظامی نظیر «صرفه جویی در قوا»، اقدام به تغییر ساختار خطوط دفاعی و احداث کانال‌های هدایت آب کردند. در متن پیش‌رو، به بررسی چالش‌های مهندسی در برابر خوردگی دژها، استفاده از تجهیزات دوزیست و عملیات‌های شیمیایی-مهندسی برای پاکسازی نیزار‌های حاشیه اروندرود پرداخته شده است تا ابعادی کمتر دیده شده از نبرد در محیط‌های آبی بازخوانی شود.

آنچه در ادامه می‌خوانید، روایتی از «سردار علی‌اکبر پوری‌رحیم» از فرماندهان مهندسی سپاه در جنگ تحمیلی و پس از آن است که به پیچیدگی‌های نبرد در آب اشاره دارد.

پس از عملیات رمضان در تیرماه ۱۳۶۱، دشمن در برخی از مناطق زید و شلمچه آب را رها کرد و در نتیجه، خطوط حائل بین ما و دشمن را آب فرا گرفت. برای تخلیه یا کنترل این آب، چون دژی در برابر آن نداشتیم، هر زمان که دشمن اراده می‌کرد، حجم آب را بالا می‌برد و خطوط ما غرق می‌شد؛ به طوری که چندین بار مجبور شدیم خاکریز‌های متعدد و تعیین‌کننده‌ای در خطوط عقب ایجاد کنیم تا اگر آب خط مقدم را گرفت، خط دوم بتواند از خود حفاظت کند. پس از آن، احداث کانال‌ها آغاز شد؛ این کانال‌ها وظیفه هدایت، کنترل، تخلیه یا آب‌اندازی و غرقاب کردن منطقه را بر عهده داشتند.

در مطالعاتی که درباره کره شمالی داشتم، دیدم سدی به نام «سد نامپو» ساخته‌اند که میلیارد‌ها مترمکعب آب را در خود ذخیره می‌کند تا در صورت لزوم و در مواجهه با یک عملیات آبی، بتواند به‌راحتی چهار پنج شهر کره جنوبی را غرقاب و تخریب کند. از سوی دیگر، اهالی کره جنوبی نیز در مسیر همان سد (مشابه سد کارون ما)، سد‌های تأخیرکننده‌ای با نام «سد صلح» احداث کرده‌اند تا در مقابله احتمالی با یک جنگ آبی، از پیشروی تخریب و حرکت آب به سمت سئول و دیگر شهر‌ها ممانعت کنند.

در حوزه آب، دو اصل «صرفه جویی در قوا» و «تمرکز در قوا» حاکم است. جنگ آبی به خوبی در این دو اصل نقش ایفا می‌کرد؛ چرا که با ایجاد موانع آبی، نوعی صرفه‌جویی در قوا برای دفاع از آن منطقه ایجاد می‌شد که به ما اجازه می‌داد نیرو‌های خود را یا در منطقه‌ای دیگر به کار بگیریم و یا به نیرو‌های داوطلب مردمی پایان مأموریت بدهیم تا مدتی به زندگی شخصی خود بپردازند.

در سال‌های آخر جنگ که جبهه‌ها با کمبود نیروی رزمنده مردمی مواجه شده بود، برای دفاع از سرزمین و مناطق مختلف، باید این صرفه‌جویی را مد نظر قرار می‌دادیم. در این راستا، آب می‌توانست به خوبی در صرفه‌جویی دفاعی به ما کمک کند؛ به این معنا که خطوط مقدم را با حداقل نیرو نگهداری کنیم و تمرکز قوا را برای یک عملیات آفندی در مناطق دیگر داشته باشیم و هم‌زمان، خیال فرماندهان از مناطق آب‌گرفته راحت باشد.

موضوع دیگر، خلاقیت‌هایی بود که در نتیجه بحث‌های «دفاع آبی» شکل گرفت. بسیاری از نوآوری‌های مهندسی ما زمانی به ثمر نشست که با این مسائل آبی مواجه شدیم؛ از احداث کانال‌ها گرفته تا ساخت دژ‌هایی که باید با این آب مقابله می‌کردند. در خط تماس آب با دژها، برای جلوگیری از خوردگی، از نی‌ها کمتر استفاده می‌کردیم تا دژ‌ها محافظت شوند و تخریب نگردند. همچنین از «جت‌فن‌هایی» که روی شناور‌ها (مانند طراده‌های مختلف در اشکال گوناگون) نصب می‌شد، برای عملیات عبور یا طی کردن مسیر موانع آبی استفاده می‌کردیم. تجهیزاتی که به صورت «دوزیست» به کار می‌رفتند، شناورها، پل‌ها، اسکله‌ها، موانع و گابیون‌هایی (سیم‌توری‌ها) که در جلوی آنها قرار می‌گرفت، همگی بخشی از این تجهیزات بودند.

رشد نی‌ها در مناطق آب‌گرفته، مشکلاتی را برای رزمندگان ما ایجاد می‌کرد؛ زیرا نیرو‌های عراقی در پناه اختفا و پوشش این نی‌ها، نیرو‌های ما را مورد هدف قرار می‌دادند. پس از بررسی، تصمیم گرفته شد این نی‌ها را از بین ببریم که این امر خود یک «عملیات مهندسی» بود. با شرکت نفت و بخش‌های مختلف استانداری بررسی کردیم تا ببینیم چگونه می‌توانیم با استفاده از جت‌فن‌هایی که دارند و موادی که می‌پاشند، از راه دور مواد سمی روی این نیزار‌ها بپاشیم تا دید رزمندگان نسبت به مواضع عراقی‌ها بهتر شده و پناهگاه‌های آنها نابود شود.

یادم می‌آید برای نابود کردن نی‌های حاشیه اروندرود، سراغ شرکت نفت رفتیم و مدرن‌ترین تجهیزات پاشش آب را که برای خاموش کردن تانک‌فارم‌ها استفاده می‌کردند، پیدا کردیم تا بتوانیم تا فاصله حدود دو کیلومتر، این کار را از طریق پمپاژ انجام دهیم. پمپ را داخل سنگر قرار دادیم و با لوله‌کشی آن را تا خط مقدم آوردیم. برای هر ۵۰۰ متر، یک رینگ در نظر گرفتیم و نیرو‌های خودی را از خط دفاعی تخلیه کردیم. ترکیب نوع سم نیز با متخصصین شیمی بررسی شد تا ریشه نی‌ها سوزانده شود. این کار را انجام دادیم و در نتیجه، دید و تیر رزمندگان روی مواضع عراقی‌ها بهبود یافت.