روایت شهری که با تبر و تفنگ شکاری در برابر لشکر مکانیزه ایستاد

شهرستان گیلان‌غرب مرکز شهرستان گیلان‌غرب در استان کرمانشاه است. این شهر با ارتفاع ۸۱۰ متر از سطح دریا، در ۱۰۶ کیلومتری جنوب‌غربی کرمانشاه واقع شده و بر سر راه قصر شیرین به ایلام قرار دارد. گیلان‌غرب یک شهر مرزی است که با شهر‌های خانقین و جلولا در کردستان عراق هم‌مرز بوده و ارتباط جاده‌ای دارد. این شهر به‌عنوان مرکز ایل کلهر، یکی از ایلات و شاخه‌های اصلی مردم کُرد، شناخته می‌شود و مردم آن به زبان کُردی کلهری تکلم می‌کنند.

بر اساس سرشماری سال ۱۴۰۲، جمعیت گیلان‌غرب ۶۰ هزار و ۹۳۰ نفر در قالب ۲۰ هزار و ۲۳۱ خانوار بوده است که از این میان ۳۰ هزار و ۲۱۰ نفر مرد و ۳۰ هزار و ۷۲۰ نفر زن هستند. جمعیت این شهرستان در مقایسه با سال‌های قبل به دلیل مهاجرت گسترده مردم برای یافتن کار به شهر‌های کرمانشاه، تهران، اقلیم کردستان عراق و سایر شهر‌های صنعتی کاهش داشته است.

طبیعت گیلان‌غرب نیز مانند دیگر مناطق کردستان از سرسبزی خاصی برخوردار است. آب و هوای این منطقه به‌گونه‌ای است که در تابستان بسیار گرم و در زمستان بسیار سرد است؛ با این وجود در فصل پاییز هوایی معتدل و نیمه‌سرد دارد. برخی از مناطق همجوار در شهرستان گیلان‌غرب مثل روستا‌های بخش گواور و شهر سرمست با ارتفاع بالای ۱۵۵۰ متر، آب و هوای سرد دارند و میزان بارش سالانه در آنها به ۷۰۰ میلی‌متر نیز می‌رسد. طبیعت بسیار زیبا و غنی این منطقه در ایام نوروز و فصل بهار با کوه‌ها و تپه‌های سرسبز و جنگل‌های بلوط، سبب توریستی شدن این شهر در ایام نوروز شده است.

مردم این شهر مسلمان و پیرو مذهب شیعه هستند. گیلان‌غرب از نظر صنعتی یکی از فقیرترین شهر‌های کشور محسوب می‌شود و تقریباً هیچ کارخانه صنعتی در آن وجود ندارد. این شهر به دلیل نزدیکی به کشور عراق و داشتن مرز زمینی، فرصت قاچاق سوخت را برای قشر بی‌کار این منطقه فراهم کرده است. گیلان‌غرب با وجود اینکه در فصل بهار شهری توریستی است و خصوصاً در ایام اربعین به دلیل نزدیکی به مرز عراق زائران از آن عبور می‌کنند، فاقد هرگونه هتل و استراحتگاه است.

تقدیر رهبر شهید انقلاب

به دلیل فداکاری‌های مردم گیلان‌غرب در ایام جنگ تحمیلی، حضرت آیت‌الله سید علی خامنه‌ای، رهبر شهیدمان از این شهر به‌عنوان دومین شهر مقاوم ایران یاد کرده‌اند. این عنوان، نشان‌دهنده عمق ایثار و جانفشانی مردمی است که با وجود ۱۵۰ بار بمباران و تخریب ۳۲ روستا، دیار خود را ترک نکردند و تا آخرین نفس از خاک کشور دفاع کردند.

آغاز جنگ تحمیلی و تشکیل هسته مرکزی دفاع

روز ۳۱ شهریور ۱۳۵۹ با تهاجم سراسری ارتش صدام، جنگنده‌های میگ عراقی منطقه ویژنان در گیلان‌غرب را بمباران کردند. در پی این حمله، یک گروه رزمی از تیپ ۱ زرهی لشکر ۸۱ زرهی ارتش جمهوری اسلامی ایران برای تشکیل خط دوم پدافندی به محور گیلان‌غرب ـ قصرشیرین اعزام شد.

ساعت پنج عصر روز سوم مهرماه ۱۳۵۹ از قصرشیرین خبر آمد که ارتش رژیم بعثی عراق در حال پیشروی به طرف گیلان‌غرب است. مردم گیلان‌غرب با شنیدن این خبر در شهر ماندند و در قالب نیرو‌های مردمی متشکل از شهرنشینان، روستاییان و عشایر، آرایش دفاعی گرفته و آماده رزم شدند. پیش از رسیدن ارتش رژیم بعثی عراق به ورودی شهر، مردم با کندن سنگر در مناطق جلوتر از سمت باغ فلاحت تا میدان کنونی مقاومت و تپه‌ماهور‌های اطراف شهر، به مقابله با نیرو‌های متجاوز پرداختند و با سلاح‌های شکاری و تبر به مبارزه پرداختند.

چهارم مهر ۱۳۵۹ قسمتی از گردان ۲۸۵ از تیپ ۲ زرهی لشکر ۸۱ ارتش نیز به گیلان‌غرب اعزام شد و با هماهنگی ژاندارمری، اهالی گیلان‌غرب بسیج شدند تا از شهر دفاع کنند. بدین‌ترتیب، هسته مرکزی دفاع از گیلان‌غرب تشکیل و موفق شد از سقوط شهر جلوگیری کند.

نبرد تن به تن با لشکر مکانیزه عراق

بعد از تصرف قصرشیرین، لشکر ۴ پیاده ارتش عراق صبح روز ۵ مهر ۱۳۵۹ به قصد تصرف گیلان‌غرب به سوی این شهر حرکت کرد و به ورودی شهر رسید. مردم منطقه با باز کردن جوی‌های آب کشاورزی به سمت محل عبور تانک‌های عراقی، باعث توقف لشکر مکانیزه عراق شدند. این اقدام خلاقانه مردم محلی، پیشروی نیرو‌های زرهی دشمن را با مشکل جدی مواجه کرد.

در درگیری‌های روز ششم و هفتم مهر، نیرو‌های هوانیروز نیز وارد عمل شدند. با مقاومت گردان ۲۸۵ تانک از تیپ ۲ زرهی لشکر ۸۱، ژاندارمری و نیرو‌های مردمی، نیرو‌های عراق تا روستای گورسفید عقب‌نشینی کردند.

دهم مهر نیرو‌های عراق اهالی برخی روستا‌های منطقه گیلان‌غرب را پراکنده کردند و در گورسفید نیرو‌های بومی با عراقی‌ها درگیر شدند. از روز هفدهم مهر به حملات توپخانه افزوده شد و برای اولین بار ارتش عراق، ۲۶ مهر ۱۳۵۹ گیلان‌غرب را هدف موشک میان‌برد زمین‌به‌زمین قرار داد. این موشک به خارج از مناطق مسکونی اصابت کرد و تلفات و خساراتی به بار نیاورد.

نقش زنان و مقاومت مردمی

به دنبال حمله عراق به گیلان‌غرب، مردم این شهر به چندین دسته تقسیم شدند: عده‌ای در شهر ماندند و با سلاح‌های قدیمی به جنگ با دشمن پرداختند و بعضی هم اسیر شدند، گروه دیگر به کوه‌های اطراف پناه بردند و بخشی دیگر با فاصله کمی از شهر چادر زدند که آن مناطق به‌مرور به اردوگاه تبدیل شد. مردم در اردوگاه‌هایی مانند تق‌توق بالا و پایین، دولابی، پل حاجی و دارتوت مستقر شدند، ولی با مشکل کمبود آب و آذوقه مواجه بودند.

زنان گیلان‌غربی دوشادوش همسران و پدران و برادران و فرزندانشان نقش به‌سزایی در جلوگیری از پیشروی عراقی‌ها ایفا کردند؛ به‌خصوص در تهیه تدارکات برای جبهه‌های مقاومت مردمی. فرنگیس حیدرپور یکی از زنان شجاع روستای گورسفید است که به تنهایی با سربازان عراقی مقابله کرد و به نماد مقاومت زنان این دیار تبدیل شد.

عملیات‌های مهم در جبهه گیلان‌غرب

با مقاومت اولیه عشایر و اهالی بومی گیلان‌غرب، نیرو‌های عراق در مقابل تنگ حاجیان و آبادی گورسفید و ارتفاع چغالوند مستقر شدند. پس از این، عملیات آفندی تنگ حاجیان در ۱۴ دی ۱۳۵۹ برای عقب راندن ارتش عراق از تنگ حاجیان و آزادسازی خط ارتباطی محور گیلان‌غرب در راستای هدف‌های مورد نظر نیروی زمینی ارتش جمهوری اسلامی ایران انجام شد.

با انجام عملیات آفندی چغالوند در ۲۶ اسفند ۱۳۵۹ و آزادسازی ارتفاع چغالوند، موقعیت دیده‌بانی و کنترل دشت گیلان‌غرب و محور گیلان‌غرب فراهم شد.

پشتیبانی از عملیات‌های منطقه جنوب ایجاب می‌کرد سکون و آرامش در منطقه غرب به‌هم زده شود؛ بنابراین عملیات مطلع‌الفجر (شیاکوه) در ۲۰ آذر ۱۳۶۰ به منظور تقلیل فشار دشمن در مناطق چرمیان و شیاکوه، تنگ قاسم‌آباد و دشت گیلان‌غرب (منطقه عمومی گیلان‌غرب) با فرماندهی و هدایت قرارگاه مقدم نیروی زمینی ارتش جمهوری اسلامی ایران به اجرا درآمد و ۲۷ روز ادامه یافت.

عملیات مرصاد و پایان جنگ در گیلان‌غرب

ارتش عراق در ۳۱ تیر ۱۳۶۷ بار دیگر به مرز‌های ایران حمله و تا گیلان‌غرب پیشروی و این شهر را تصرف کرد، اما در ۳ مرداد ۱۳۶۷ همزمان با اجرای عملیات مرصاد مجبور شد از جبهه میانی و غرب کشور عقب‌نشینی کند.

آمار و ارقام دفاع مقدس در گیلان‌غرب

شهرستان گیلان‌غرب در دوران جنگ تحمیلی از سوی رژیم متخاصم بعثی عراق ۱۵۰ بار هدف حمله و بمباران هوایی قرار گرفت که در نتیجه این حملات، شهر و ۳۲ روستای منطقه تخریب شد؛ ولی با وجود شدت این حملات، اهالی دیارشان را ترک نکردند.

شهرستان گیلان‌غرب در دوران هشت سال دفاع مقدس ۱۲ هزار رزمنده بومی را برای دفاع از مرز‌های کشور تربیت کرد که در قالب یک تیپ مستقل عمل کردند. این شهرستان ۷۵۰ شهید، بیش از ۲ هزار و ۲۵۰ جانباز و ۱۳۳ آزاده از بین ۱۲ هزار رزمنده داوطلب تقدیم انقلاب اسلامی کرده است. مردم این منطقه به‌صورت خودجوش با تشکیل تیپ رزمی مسلم بن عقیل (ع) به‌صورت مستقیم کنترل و دفاع از منطقه را بر عهده گرفتند.

خاطرات کودکی از جنگ

محمدرضا تمری، نویسنده کتاب «گیلان‌غرب در جنگ» در بخشی از کتاب آورده است: «چند روز قبل از عملیات مرصاد پدرم را از دست دادم. کم‌سویی چشمان مادرم از اواسط دوران جنگ و آوارگی آغاز شد که بعد از پایان جنگ و بازگشت به شهر نابینا شد. نابینایی وی ارتباطی به جنگ نداشت، اما کمبود امکانات تأثیرگذار بود.»

وی درباره دوران کودکی خود در سایه جنگ می‌نویسد: «دوران کودکی‌ام با جنگ آغاز شد. در این زمان کودکان هم‌سن‌وسال من به مدرسه می‌رفتند، اما من از مدرسه فرار کردم. وقتی مرا در مدرسه ثبت‌نام کردند به‌زور به مدرسه رفتم و از درس و کلاس و وجود معلم چیزی نفهمیدم. معلم فکر می‌کرد که به حرف‌هایش گوش می‌دهم. خلاصه از مدرسه فرار کردم و تا ۴-۵ سال به آنجا نرفتم.»

این نویسنده از خاطرات شیرین و تلخ کودکی در دوران جنگ چنین یاد می‌کند: «صدای آژیر زرد از رادیو پخش می‌شد، به‌طرف پناهگاه‌هایی که خانواده در جلوی خانه ساخته بودند می‌رفتیم و گاهی هنگام بخش آژیر زرد به پناهگاه نمی‌رفتیم و با خود می‌گفتیم بی‌خیال. آژیر زرد که خطری نیست. وقتی آژیر قرمز می‌شد، چون علامت خطر بود با سرعت خود را به سنگر می‌رساندیم. افراد همدیگر را هل می‌دادند و روی هم می‌افتادند و با دادن کوچک‌ترین فرصتی برای دیدن هواپیما‌های دشمن سر را از درب سنگر بیرون می‌آوردیم. دیدن تفنگ واقعی و مواد منفجره و حتی بازی کردن با باروت لذت‌بخش بود.»

گیلان‌غرب با تقدیم ۷۵۰ شهید، بیش از ۲ هزار و ۲۵۰ جانباز و ۱۳۳ آزاده، و با تربیت ۱۲ هزار رزمنده بومی در قالب تیپ مستقل مسلم بن عقیل (ع)، یکی از برجسته‌ترین شهرستان‌های دفاع مقدس در ایران به شمار می‌رود. مقاومت مردم این دیار در برابر تجاوز رژیم بعثی عراق، نقش مهمی در حفظ تمامیت ارضی کشور در غرب ایران ایفا کرد و نام گیلان‌غرب را در تاریخ دفاع مقدس ماندگار ساخت.