پایداری یک برزخ راهبردی میان تهران و واشنگتن

فاش نیوز - تحولات اخیر بار دیگر یک واقعیت قدیمی را آشکار کرده‌اند؛ روابط ایران و آمریکا نه در مسیر توافق جامع قرار دارد و نه در آستانه جنگ تمام‌عیار. آنچه شکل گرفته، نوعی «برزخ راهبردی» است؛ وضعیتی میان تقابل و مذاکره که در آن هر دو طرف از هزینه‌های جنگ آگاه‌اند، اما هنوز بر سر مختصات یک توافق پایدار به اشتراک نرسیده‌اند.

در هفته‌های گذشته، گمانه‌زنی‌هایی درباره تحرکات میانجی‌گرانه و احتمال کاهش تنش مطرح شد. با این حال، شکاف‌های بنیادین همچنان پابرجاست. اختلاف صرفاً بر سر جزئیات فنی نیست؛ مسئله به تفاوت در تعریف «نقطه پایان بحران» بازمی‌گردد.

تهران به دنبال کاهش ملموس فشارهای اقتصادی، رفع تحریم‌ها و دریافت تضمین‌های معتبر است. در مقابل، واشنگتن الگوی توافق مرحله‌ای، قابل‌راستی‌آزمایی و مبتنی بر اهرم‌سازی تدریجی را ترجیح می‌دهد. این دو چارچوب، هنوز در یک نقطه مشترک تلاقی نکرده‌اند.

در چنین فضایی، نقش میانجی‌ها نیز محدود می‌شود. کشورهایی مانند پاکستان، قطر یا عمان می‌توانند کانال ارتباطی ایجاد کنند، سوءبرداشت‌ها را کاهش دهند و انتقال پیام را تسهیل کنند؛ اما میانجی‌گری زمانی تعیین‌کننده می‌شود که میانجی علاوه بر دسترسی سیاسی، توان ارائه مشوق، تضمین یا هزینه‌سازی برای طرفین را نیز داشته باشد.

هم‌زمان، بعد امنیتی بحران همچنان فعال است. الگوی کنونی را می‌توان «بازدارندگی در سایه تنش» توصیف کرد: دو طرف تلاش می‌کنند ظرفیت پاسخ‌گویی و خطوط قرمز خود را حفظ کنند، بدون آنکه وارد جنگ مستقیم و کنترل‌ناپذیر شوند.

اما این وضعیت، اگرچه از جنگ فراگیر جلوگیری می‌کند، الزاماً پایدار نیست. تاریخ بحران‌های بین‌المللی نشان می‌دهد دوره‌های طولانی «نه صلح، نه جنگ» معمولاً با دو ریسک همراه‌اند: فرسایش تدریجی موقعیت یکی از طرفین یا افزایش احتمال خطای محاسباتی.

از منظر راهبردی، پرسش اصلی دیگر این نیست که آیا توافق بزرگ در دسترس است یا خیر؛ پرسش واقعی آن است که آیا می‌توان از طریق توافق‌های محدود، سازوکارهای کاهش تنش و کانال‌های مدیریت بحران، هزینه‌های این برزخ را کنترل کرد؟

واقع‌بینی ژئوپلیتیک ایجاب می‌کند که انتظار «توافق جامع فوری» کنار گذاشته شود. مسیر محتمل‌تر، حرکت از توافق‌های کوچک، ترتیبات محدود اعتمادساز و مدیریت تدریجی اختلافات است.

در نظم امنیتی پرتنش منطقه، خلأ دیپلماسی معمولاً با افزایش نااطمینانی پر می‌شود. برزخ راهبردی میان تهران و واشنگتن نیز از این قاعده مستثنا نیست؛ وضعیتی که اگر مدیریت نشود، می‌تواند از یک تعادل ناپایدار به یک بحران پیش‌بینی‌ناپذیر تبدیل شود.

|| علی‌رضا رجائی