اجرای ۳۰۰ هزار برنامه فرهنگی با محوریت رهبر شهید و جنگ تحمیلی

دفاع‌پرس، آزاده نظربلند دبیر کل نهاد کتابخانه‌های عمومی کشور صبح امروز (یک‌شنبه) در نشست خبری روز کتاب، کتابخوانی و کتابدار نهاد کتابخانه‌های عمومی کشور و «هم‌خوان؛ جایزه ملی کتابخانه‌های عمومی ایران» اظهار داشت: رسانه‌ها ظرفیت گسترده‌ای برای معرفی کتابخانه‌های عمومی، خدمات و برنامه‌های این نهاد دارند و هرچه ارتباط و تعامل ما با رسانه‌ها بیشتر باشد، مردم نیز شناخت بیشتری از امکانات و خدمات کتابخانه‌های عمومی پیدا می‌کنند و زمینه مراجعه و بهره‌مندی آن‌ها از این ظرفیت فرهنگی فراهم می‌شود. امیدواریم مسیر تعامل و همکاری با رسانه‌ها همچنان ادامه داشته باشد و بتوانیم از این ظرفیت برای معرفی بهتر خدمات کتابخانه‌های عمومی در سراسر کشور استفاده کنیم.

دبیرکل نهاد کتابخانه‌های عمومی کشور با تشریح اقدامات این نهاد از دی‌ماه ۱۴۰۳ تا آبان ۱۴۰۵ اظهار کرد: در این دوره حدود ۲۲ماهه، تمرکز اصلی بر افزایش دسترسی، ارتقای کیفیت تجربه مخاطبان و تقویت نقش کتابخانه‌های عمومی در برنامه‌های اجتماعی و زندگی جامعه بوده است. جهت‌گیری کلی نهاد در این دوره را می‌توان گذار از الگوی کتابخانه‌محور به الگوی جامعه‌محور دانست. در این رویکرد، صرف افزایش تعداد کتابخانه‌ها ملاک عملکرد و اثربخشی نیست، بلکه نیازهای جامعه، دسترسی عادلانه، کیفیت تجربه مخاطبان و میزان اثرگذاری خدمات در کانون توجه قرار دارد.

وی با اشاره به نقش مدیریت داده‌محور و تصمیم‌گیری مبتنی بر اطلاعات در برنامه‌های این نهاد تصریح کرد: این تغییر رویکرد در چهارچوب چند مسیر اصلی دنبال شده است که از جمله آن‌ها می‌توان به بازتوزیع نقاط خدمت با اولویت مناطق کم‌برخوردار، رایگان‌سازی و یکپارچه‌سازی دسترسی به خدمات، افزایش نقش کتابداران و مخاطبان در انتخاب منابع و تقویت گردش و استفاده از منابع کتابخانه‌ای اشاره کرد.

عضویت سراسری و رایگان‌سازی خدمات کتابخانه‌ای

دبیرکل نهاد کتابخانه‌های عمومی کشور درباره رایگان‌سازی خدمات گفت: عضویت در کتابخانه‌های عمومی، امانت یک کتاب، استفاده از فضاهای عمومی و بهره‌مندی از خدمات فرهنگی به‌صورت رایگان امکان‌پذیر است؛ البته استفاده از خدمات اختصاصی، امانت بیش از یک کتاب و شرکت در برخی برنامه‌ها و دوره‌های آموزشی ویژه، مستلزم پرداخت هزینه عضویت خواهد بود.

نظربلند با اشاره به اجرای طرح عضویت سراسری افزود: بر اساس این طرح، هر ایرانی با عضویت در یک کتابخانه عمومی می‌تواند از خدمات تمام کتابخانه‌های عمومی کشور استفاده کند.

وی یکی دیگر از تغییرات مهم در این دوره را افزایش نقش کتابداران و مخاطبان در انتخاب منابع دانست و گفت: برخلاف رویکرد گذشته که فهرست ثابتی از منابع در ستاد مرکزی تهیه و برای کتابخانه‌ها ارسال می‌شد، اکنون کتابداران بر اساس فهرست‌های ارائه‌شده و با توجه به نیازهایی که از سوی اعضا شناسایی می‌کنند، نسبت به انتخاب و خرید کتاب اقدام می‌کنند.

فعالیت ۴ هزار و ۴۸۶ نقطه خدمت در کشور

وی با تشریح مفهوم جدید «نقطه خدمت» در نهاد کتابخانه‌های عمومی کشور اظهار کرد: در رویکرد سنتی، کتابخانه به‌عنوان یک فضای ثابت تعریف می‌شد و ارائه خدمات نیز به حضور مراجعه‌کننده در ساختمان کتابخانه محدود بود؛ اما در رویکرد جدید، کتابخانه صرفاً یک ساختمان ثابت نیست و خدمات باید متناسب با نیاز مخاطبان به محل حضور آن‌ها منتقل شود. در این الگو، استفاده از ظرفیت فضاهای مختلف برای ارائه خدمات کتابخانه‌ای، توسعه کتابخانه‌های سیار و طرح‌هایی مانند پست کتاب و «کورکتاب» برای رساندن منابع به مناطق عشایری مورد توجه قرار گرفته است.

نظربلند با بیان اینکه در حال حاضر چهار هزار و ۴۸۶ نقطه خدمت در کشور فعال است، گفت: مجموع زیربنای این نقاط بیش از یک میلیون و ۵۰۰ هزار مترمربع است که سه هزار و ۲۱۴ نقطه در مناطق شهری و یک هزار و ۲۷۲ نقطه در مناطق روستایی قرار دارد.

وی با اشاره به رشد بیش از ۱۵ درصدی نقاط خدمت در ۲۲ ماه گذشته افزود: ۶۰۸ نقطه از مجموع نقاط خدمت کشور از طریق کتابخانه‌های سیار پوشش داده می‌شوند که حدود ۱۴ درصد کل نقاط خدمت را شامل می‌شود.

رونمایی از ۳۴ کتابخانه سیار در ۲۵ استان

دبیرکل نهاد کتابخانه‌های عمومی کشور با اشاره به نقش کتابخانه‌های سیار در گسترش عدالت فرهنگی اظهار کرد: این کتابخانه‌ها عمدتاً در مناطق محروم، روستاهای فاقد امکانات کتابخانه‌ای و مناطقی فعالیت می‌کنند که از سایر خدمات فرهنگی نیز برخوردار نیستند.

نظربلند از راه‌اندازی ۳۴ کتابخانه سیار هم‌زمان با سی‌وچهارمین هفته کتاب جمهوری اسلامی ایران خبر داد و افزود: این کتابخانه‌ها به ۲۵ استان کشور اعزام می‌شوند و اولویت با استان‌هایی است که تاکنون از ظرفیت کتابخانه سیار برخوردار نبوده‌اند. پیش از این، شش استان کشور فاقد کتابخانه سیار بودند که با راه‌اندازی این ناوگان، تمام استان‌های کشور از خدمات کتابخانه‌های سیار بهره‌مند خواهند شد.

دبیرکل نهاد کتابخانه‌های عمومی کشور با اشاره به برنامه توسعه این ناوگان گفت: با اضافه شدن ۳۴ دستگاه جدید، تعداد کتابخانه‌های سیار کشور در هفته آینده به ۱۱۶ دستگاه خواهد رسید و تلاش می‌کنیم تا پایان سال نیز دست‌کم ۱۰ دستگاه دیگر به این ناوگان اضافه کنیم.  با ورود ۳۴ خودروی جدید، حدود ۳۵۰ نقطه خدمت به شبکه خدمات کتابخانه‌ای کشور افزوده می‌شود که همگی در مناطقی قرار دارند که پیش از این دسترسی به خدمات کتابخانه‌ای نداشته‌اند.

افتتاح بیش از ۷۰ کتابخانه جدید در کشور

نظربلند با اشاره به توسعه فضاهای کتابخانه‌ای در کشور اظهار کرد: از دی‌ماه ۱۴۰۳ تا آبان ۱۴۰۵ بیش از ۷۰ کتابخانه جدید با زیربنای مجموع بیش از ۲۵ هزار مترمربع در کشور به بهره‌برداری رسیده است.

وی با اشاره به برخی پروژه‌های افتتاح‌شده افزود: کتابخانه فرشگان میناب شیراز با زیربنای بیش از یک هزار و ۷۰۰ مترمربع و برخورداری از بخش‌های متنوع، از جمله بخش کودک و نوجوان و بخش ویژه سالمندان، به بهره‌برداری رسیده و در مدت کوتاهی نیز با استقبال شهروندان و ثبت‌نام اعضای جدید روبه‌رو شده است.

وی با اشاره به آسیب‌دیدن تعدادی از کتابخانه‌های عمومی در جریان جنگ تحمیلی اظهار کرد: در کنار توسعه خدمات و ایجاد فضاهای جدید، نهاد کتابخانه‌های عمومی کشور بازسازی کتابخانه‌های آسیب‌دیده را نیز دنبال کرده است. حدود ۶۴ کتابخانه در جریان جنگ آسیب دیدند که این آسیب‌ها در سه سطح جزئی، متوسط و کامل دسته‌بندی شده است. بخشی از کتابخانه‌هایی که آسیب‌های جزئی و متوسط داشتند، پس از انجام اقدامات لازم به چرخه خدمت بازگشته‌اند.

وی با اشاره به نمونه‌هایی از این اقدامات گفت: کتابخانه شهید باکری در تبریز و کتابخانه مرکزی خرم‌آباد از جمله کتابخانه‌هایی هستند که پس از آسیب‌دیدگی، مجدداً فعالیت خود را از سر گرفته‌اند.

دبیرکل نهاد کتابخانه‌های عمومی کشور با اشاره به اجرای طرح نهضت بازطراحی فضاهای کتابخانه‌ای اظهار کرد: هدف از این طرح، ایجاد یک زیست‌بوم چندوجهی در کتابخانه‌هاست که امکان حضور، تعامل اجتماعی و تمرکز عمیق را برای مخاطبان فراهم کند. در بازطراحی کتابخانه‌ها، شاداب‌سازی فضاها مورد توجه قرار گرفته و در کنار محیط‌های آرام برای مطالعه، فضاهای مشارکتی، اتاق‌های گفت‌وگو، کارگاه‌های خلاقیت، محیط‌های یادگیری تعاملی و بخش‌های ویژه کودکان، نوجوانان و سالمندان نیز پیش‌بینی شده است.

وی با بیان اینکه تاکنون بیش از ۶۳ کتابخانه با زیربنای حدود ۷۰ هزار مترمربع بازطراحی شده‌اند، افزود: تجربه اجرای این طرح نشان داده است که ایجاد فضاهای متنوع و متناسب با نیاز مخاطبان، می‌تواند میزان مراجعه و استقبال از کتابخانه‌های عمومی را چندین برابر افزایش دهد.

نظربلند با اشاره به ضرورت شناخت نیازها و علایق نسل نوجوان تصریح کرد: یکی از چالش‌های موجود در ارائه خدمات کتابخانه‌ای، شناخت ناکافی از سلیقه و ذائقه نوجوانان است؛ موضوعی که در کاهش حضور این گروه سنی در کتابخانه‌های عمومی نیز تأثیرگذار بوده است. در همین راستا، پژوهشی با هدف شناسایی علایق نوجوانان، عوامل مؤثر بر علاقه‌مندی آن‌ها به کتاب و کتابخانه و راهکارهای افزایش حضور و مشارکت این گروه سنی در کتابخانه‌های عمومی سفارش داده شده است.

دبیرکل نهاد کتابخانه‌های عمومی کشور خاطرنشان کرد: نتایج این پژوهش به‌زودی منتشر خواهد شد و می‌تواند مبنای برنامه‌ریزی‌های جدید برای افزایش مشارکت نوجوانان در فعالیت‌های کتابخانه‌ای قرار گیرد. در حال حاضر ۴ هزار و ۴۸۶ نقطه خدمت در شبکه کتابخانه‌های عمومی کشور فعال است و یکی از موضوعات مهم و جدی نهاد، تعیین تکلیف پروژه‌های عمرانی نیمه‌تمام است.

وی با بیان اینکه ۳۱۰ پروژه نیمه‌تمام در نهاد کتابخانه‌های عمومی کشور وجود دارد، افزود: تکمیل این پروژه‌ها به بیش از ۳۰۰ هزار مترمربع فضای کتابخانه‌ای نیاز دارد و اعتبار موردنیاز برای به سرانجام رساندن آن‌ها نیز فراتر از توان مالی نهاد است. باید توجه داشت که نهاد کتابخانه‌های عمومی کشور متولی ساخت کتابخانه نیست و عمدتاً به‌عنوان بهره‌بردار فعالیت می‌کند. ساخت این فضاها معمولاً بر عهده دستگاه‌هایی مانند وزارت راه و شهرسازی، آموزش‌وپرورش، شهرداری‌ها و سایر مجموعه‌هاست و پس از احداث، برای بهره‌برداری در اختیار نهاد قرار می‌گیرند.

نظربلند با اشاره به پروژه کتابخانه مرکزی اراک به‌عنوان یکی از مهم‌ترین پروژه‌های در حال تکمیل کشور گفت: این کتابخانه با زیربنای بیش از ۱۸ هزار مترمربع، در مرحله تجهیز قرار دارد و امیدواریم در آینده نزدیک افتتاح شود. این مجموعه را می‌توان بزرگ‌ترین کتابخانه عمومی کشور دانست که از نظر طراحی و فضاهای پیش‌بینی‌شده، متناسب با الگوهای علمی و روز مدیریت کتابخانه‌های عمومی در جهان و نسل جدید کتابخانه‌ها طراحی شده است.

وی افزود: یکی از ویژگی‌های مهم کتابخانه مرکزی اراک، توجه به الگوی خانواده‌محوری در طراحی فضاهاست؛ به‌گونه‌ای که این مجموعه می‌تواند به یکی از شاخص‌ترین کتابخانه‌های عمومی خانواده‌محور کشور تبدیل شود.

دبیرکل نهاد کتابخانه‌های عمومی کشور در بخش دیگری از سخنان خود با اشاره به تغییر رویکرد نهاد در تأمین منابع کتابخانه‌ای اظهار کرد: در سال‌های اخیر تلاش کرده‌ایم شیوه تهیه و خرید منابع را با نیازها و علایق واقعی مراجعه‌کنندگان هماهنگ کنیم. در همین راستا، طرحی با عنوان «تو انتخاب کن» اجرا شده است که بر اساس آن، اعضای کتابخانه‌ها می‌توانند کتاب‌های موردنیاز خود را به کتابداران معرفی کنند تا در فرایند خرید منابع مورد توجه قرار گیرد.

وی با اشاره به اجرای طرح «شهرزاد» در حوزه ادبیات داستانی گفت: این طرح با استقبال بسیار خوبی در کتابخانه‌های عمومی کشور مواجه شد و منابع خریداری‌شده از طریق آن در اختیار کتابخانه‌های سراسر کشور قرار گرفت. میزان استقبال به‌گونه‌ای بود که در برخی کتابخانه‌ها، کتاب‌های جدید پیش از آنکه فرصت چیده‌شدن در قفسه‌ها را پیدا کنند، از روی میز امانت به امانت گرفته می‌شدند.

نظربلند ادامه داد: یکی از نتایج قابل توجه این طرح، افزایش حضور بانوان در کتابخانه‌های عمومی بود. منابع داستانی تهیه‌شده در قالب طرح شهرزاد توانست بار دیگر گروه قابل توجهی از بانوان را به کتابخانه‌ها جذب کند. امیدواریم با فراهم‌شدن اعتبارات لازم، این طرح‌ها را در سایر حوزه‌های موضوعی نیز گسترش دهیم.

دبیرکل نهاد کتابخانه‌های عمومی کشور در ادامه از خیرین، فعالان اقتصادی و علاقه‌مندان به حوزه فرهنگ و کتاب درخواست کرد با استفاده از ظرفیت مسئولیت اجتماعی و مشارکت در تأمین منابع کتابخانه‌ای، نهاد را در تجهیز کتابخانه‌ها به منابع جدید یاری کنند. با توجه به گستردگی شبکه کتابخانه‌های عمومی کشور، تأمین منابع برای تمامی نقاط خدمت کار دشواری است. نهاد نیز در سال‌های گذشته با محدودیت‌هایی در حوزه خرید منابع مواجه بوده و در این زمینه با نوعی عقب‌ماندگی انباشته روبه‌روست. طی ۲۲ ماه گذشته، بیش از ۲ میلیون و ۳۶۶ هزار نسخه کتاب به کتابخانه‌های عمومی کشور ارسال شده و بیش از ۵۵ میلیون نسخه کتاب نیز به اعضا و مراجعه‌کنندگان امانت داده شده است.

وی در تشریح اقدامات نهاد در حوزه فناوری اطلاعات و خدمات دیجیتال اظهار کرد: در کنار توسعه عضویت سراسری و ایجاد سامانه‌های مختلف، سامانه‌ای با عنوان «همخوان» طراحی شده است که قرار است مجموعه خدمات و تولیدات محتوایی نهاد کتابخانه‌های عمومی کشور را در دسترس اعضا و علاقه‌مندان قرار دهد.

دبیرکل نهاد کتابخانه‌های عمومی کشور همچنین از فعالیت باشگاه کتابخوانی و کتاب‌دوستان با عنوان «باشگاه» خبر داد و افزود: یکی از مهم‌ترین اقدامات در دست انجام، طراحی و توسعه سکوی امانت دیجیتال کتاب است که به‌زودی رونمایی خواهد شد.

وی با بیان اینکه این سکو امکان تجربه جدیدی از خدمات کتابخانه‌ای را برای اعضا فراهم می‌کند، گفت: اعضای کتابخانه‌های عمومی علاوه بر مراجعه حضوری و امانت گرفتن نسخه فیزیکی کتاب، می‌توانند از طریق این بستر، کتاب‌های موردنظر خود را به‌صورت دیجیتال نیز به امانت بگیرند.  بسیاری از پلتفرم‌های موجود در کشور در حوزه فروش و توزیع کتاب فعالیت می‌کنند، اما سکوی موردنظر نهاد با رویکرد امانت دیجیتال طراحی شده است. چنین پلتفرم‌هایی در کشورهای مختلف جهان وجود دارند، اما این تجربه تاکنون در کشور ما شکل نگرفته بود و امیدواریم این سکو به نخستین بستر تخصصی امانت دیجیتال کتاب در ایران تبدیل شود.

اجرای گسترده برنامه‌های فرهنگی و ترویجی در کتابخانه‌های عمومی

دبیرکل نهاد کتابخانه‌های عمومی کشور در بخش پایانی سخنان خود با اشاره به گستردگی فعالیت‌های فرهنگی و ترویجی در کتابخانه‌های عمومی گفت: گستردگی نقاط خدمت نهاد در سراسر کشور، ضرورت اجرای برنامه‌های متنوع فرهنگی و ترویج کتابخوانی را دوچندان می‌کند. امسال برنامه‌های فرهنگی نهاد، با محوریت شهادت رهبر شهید، رنگ‌وبوی ویژه‌ای داشت و فعالیت‌های گسترده‌ای در کتابخانه‌های عمومی سراسر کشور اجرا شد. از جمله این برنامه‌ها می‌توان به حضور کتابداران و اعضای کتابخانه‌ها در تجمعات شبانه، اجرای طرح‌های ویژه با محوریت معرفی کتاب‌های مرتبط و همچنین ارائه بسته‌های مطالعاتی از کتاب‌های پیشنهادی ایشان اشاره کرد.

نظربلند همچنین از اجرای پویش‌هایی همچون «علی‌وار» و دیگر طرح‌های هوشمند و مناسبتی خبر داد و گفت: در مجموع، نزدیک به ۳۰۰ هزار فعالیت فرهنگی و ترویجی در کتابخانه‌های عمومی کشور برگزار شده است. این فعالیت‌ها طیف گسترده‌ای از برنامه‌ها، از جمله رونمایی کتاب، جمع‌خوانی، مسابقات کتابخوانی، کارگاه‌های آموزشی، بسته‌های ترویجی، برنامه‌های مناسبتی و جشنواره‌های فرهنگی را شامل می‌شود.

وی با اشاره به توجه ویژه نهاد به گروه سنی نوجوانان اظهار کرد: یکی از اقدامات جدید ما، راه‌اندازی آکادمی ترویج خواندن با عنوان «فنت‌ها» بود که در قالب آن، تعدادی از نوجوانان شناسایی و در زمینه تولید محتوای مرتبط با کتاب و کتابخوانی آموزش دیدند. تلاش کردیم با آموزش و توانمندسازی این نوجوانان، زمینه حضور مؤثر آن‌ها در تولید محتوای فرهنگی را فراهم کنیم. تعامل شکل‌گرفته با این گروه بسیار جذاب و امیدوارکننده بوده است و امیدواریم در آینده نزدیک، این نوجوانان به تولیدکنندگان محتوای فعال در نهاد تبدیل شوند و خودشان نیز به‌عنوان مروجان کتابخوانی، هم‌سالانشان را به سمت کتاب، مطالعه و کتابخانه‌های عمومی هدایت کنند.

وی در ادامه به برخی دیگر از برنامه‌های فرهنگی نهاد اشاره کرد و گفت: در جریان جنگ تحمیلی، پویش‌هایی همچون «ایستاده برای ایران»، «کتابخانه هم‌مکتب» و «جان پدر» اجرا شد که هر یک با هدف ترویج فرهنگ مطالعه و تقویت مشارکت اجتماعی در بستر کتابخانه‌های عمومی شکل گرفتند.

نظربلند در پایان با تأکید بر تنوع و گستردگی فعالیت‌های نهاد کتابخانه‌های عمومی کشور خاطرنشان کرد: نزدیک به ۳۰۰ هزار برنامه فرهنگی و ترویجی در کتابخانه‌های عمومی سراسر کشور اجرا شده است که نشان‌دهنده ظرفیت گسترده این مراکز در حوزه ترویج کتابخوانی، فعالیت‌های اجتماعی و فرهنگی است.