از ارومیه تا فکه، مسیری که دانشگاه پیش بینی نکرده بود

خبرگزاری تسنیم، نام واقعی‌اش غلامحسین افشردی بود؛ حسن باقری نام مستعاری بود که سپاه برایش انتخاب کرد و همان اسم، در تاریخ دفاع مقدس ماندگار شد. او در 25 اسفند 1334 در تهران، در خانواده‌ای مذهبی به دنیا آمد. تحصیلات ابتدایی را در مدرسه‌ی مترجم‌الدوله گذراند و دوره‌ی متوسطه را در دبیرستان مروی به پایان رساند. از سال 1351، در سنی نه‌چندان بالا، وارد میدان مبارزه‌ی سیاسی علیه حکومت پهلوی شد.  مسیر دانشگاهی‌اش اما جهتی متفاوت گرفت: در رشته‌ی دامپروری دانشگاه ارومیه پذیرفته شد. این انتخاب، در نگاه اول، هیچ ربطی به آنچه بعدها از او ساخت به‌جا ماند ندارد.

کسی که قرار بود مغز متفکر بزرگ‌ترین جنگ متعارف نیمه‌ی دوم قرن بیستم در منطقه شود، در واقع باید کارشناس تغذیه و پرورش دام می‌شد. اما دانشجویی برایش هیچ‌وقت به‌معنای انزوا از سیاست نبود؛ هم‌زمان با تحصیل، در جمع دانشجویان به تحقیق و مطالعه درباره‌ی مسائل اسلامی می‌پرداخت و علیه رژیم سخنرانی می‌کرد. یعنی همان الگویی که در بسیاری از فرماندهان این نسل دیده‌ایم: دانشگاه، به‌جای آنکه او را از میدان دور کند، به بستری برای رشد فکری و سیاسی‌اش تبدیل شد.

اوایل سال 1359، به عضویت سپاه پاسداران درآمد و در واحد اطلاعات مشغول به‌کار شد. این نقطه‌ی عطف واقعی زندگی‌اش بود. رشته‌ی دانشگاهی‌اش، دامپروری، هیچ آموزش رسمی‌ای برای تحلیل اطلاعات نظامی به او نداده بود؛ اما آنچه او در این حوزه از خودش نشان داد، چیزی فراتر از دانش تخصصی بود: نظمی ذهنی و توانایی سازمان‌دهی داده‌ها که هیچ ارتباطی با رشته‌ی تحصیلی‌اش نداشت. با آغاز جنگ تحمیلی، همین توانایی بود که او را به یکی از ارکان اصلی جنگ تبدیل کرد. نقش او در سامان‌دهی اطلاعات نظامی، نقشی بی‌سابقه بود: نقشه‌ها را جمع‌آوری می‌کرد، وضعیت مناطق عملیاتی را روی آن‌ها پیاده می‌کرد، و برای ارزیابی توان و استعداد دشمن، با شجاعت و چالاکی وارد میدان می‌شد.

فعالیت‌های او در سازمان‌دهی عناصر اطلاعاتی و برگزاری آموزش‌های کوتاه برای آن‌ها، در نهایت به راه‌اندازی واحد اطلاعات عملیات در ستاد عملیات جنوب انجامید؛ واحدی که بعدها هسته‌ی اصلی قرارگاه نصر شد. فرماندهی قرارگاه نصر را در سه عملیات بزرگ برعهده گرفت: فتح‌المبین، بیت‌المقدس، و رمضان. در آزادسازی خرمشهر، یکی از عملیات‌هایی که سرنوشت جنگ را تغییر داد، نقش مؤثری در طراحی و هدایت عملیات ایفا کرد.

آنچه این نقش را برجسته می‌کند، سن او در آن سال‌هاست: زمانی که مسئولیت سنگین فرماندهی اطلاعات و عملیات سپاه را برعهده گرفت، هنوز بیست‌وشش سال هم از عمرش نگذشته بود. این را باید در کنار این واقعیت گذاشت که او تحصیلات نظامی رسمی هم نداشت؛ دانشش را در همان میدان، با آزمون و خطا و مطالعه‌ی مستقیم نقشه‌ها و گزارش‌های میدانی ساخت.  سرانجام، در نهم بهمن 1361، در حالی که برای شناسایی و آماده‌سازی عملیات والفجر مقدماتی به خطوط مقدم چناره در منطقه‌ی فکه رفته بود، در سنگر دیده‌بانی، هدف گلوله‌ی خمپاره‌ی دشمن قرار گرفت و به شهادت رسید.

آنچه از پرونده‌ی حسن باقری بیشتر از هر چیز جلب توجه می‌کند، این تضاد اساسی است: مدرکی که او دنبال کرد (دامپروری) و کاری که سرانجام برایش شناخته شد (فرماندهی اطلاعات نظامی)، هیچ پیوند رسمی و آموزشی با هم نداشتند. شاید بشود گفت دانش واقعی او، نه در کلاس‌های دانشگاه ارومیه، که در دفترچه‌های نقشه و گزارش‌های اطلاعاتی جبهه‌های جنوب شکل گرفت؛ جایی که هیچ استاد دانشگاهی نمی‌توانست او را برایش آماده کند.