ایران تحرکات منطقه‌ای را جدی بگیرد

فاش نیوز - پاکستان، ترکیه و ائتلاف‌های تازه؛ چرا تهران نباید به وعده‌های دوستی بسنده کند؟
در سیاست منطقه‌ای، واژه‌هایی چون «دوستی»، «همسایگی» و «همکاری» به‌تنهایی تضمین‌کنندهٔ امنیت و منافع ملی نیستند. دولت‌ها ممکن است در گفتار از روابط دوستانه و ثبات منطقه سخن بگویند، اما هم‌زمان در ترتیبات سیاسی و امنیتی‌ای مشارکت کنند که پیامدهای آن با منافع ایران تعارض داشته باشد. ازاین‌رو، ارزیابی سیاست خارجی کشورها باید بر رفتار عملی، تعهدات رسمی، همکاری‌های دفاعی و آثار میدانی تصمیم‌های آنان استوار شود؛ نه صرفاً بر لحن دیپلماتیک و اظهارات اطمینان‌بخش.
این ملاحظه به‌ویژه دربارهٔ پاکستان اهمیت دارد. اسلام‌آباد هم‌زمان با ایران، عربستان سعودی، ترکیه، چین، ایالات متحده و افغانستان رابطه دارد و می‌کوشد میان منافع گاه ناسازگار این بازیگران موازنه برقرار کند. چنین سیاستی برای پاکستان امکان مانور فراهم می‌کند، اما برای ایران نیز ضرورت هوشیاری دائمی به همراه دارد. نزدیکی سیاسی با همسایه، اگر با همکاری مؤثر برای تأمین امنیت مرزها همراه نباشد، به‌تنهایی نمی‌تواند اعتماد راهبردی ایجاد کند.
توافق دفاع مشترک مکه میان پاکستان، عربستان و ترکیه نمونه‌ای از تحولاتی است که باید بادقت بررسی شود. اعضای این توافق آن را دفاعی و غیرمتوجه به کشور خاصی توصیف کرده‌اند؛ اما مفاد اعلام‌شده دربارهٔ دفاع جمعی و گسترش همکاری‌های امنیتی، اطلاعاتی و دفاعی، اهمیت آن را فراتر از یک بیانیهٔ سیاسی می‌برد. این توافق به‌خودی‌خود ثابت نمی‌کند که ائتلافی علیه ایران شکل‌گرفته است، اما همین امر نیز نباید سبب ساده‌انگاری شود. معیار اصلی، نه‌فقط عنوان و توصیف رسمی توافق، بلکه نحوهٔ اجرای آن، نوع همکاری‌های عملی اعضا و موضع آنان در بحران‌های منطقه‌ای خواهد بود.
نگرانی دربارهٔ فاصلهٔ میان گفتار و رفتار، به تحولات ترکیه، سوریه و یمن نیز مربوط است. همکاری دفاعی سوریه و عربستان، گزارش‌های مربوط به آموزش و مشاورهٔ نظامی، و صف‌آرایی‌های منطقه‌ای در پروندهٔ یمن، همگی باید در چارچوب پیامدهای واقعی‌شان برای توازن منطقه بررسی شوند. در این باره، لازم است میان خبر تأییدشده، ادعای یک طرف و تحلیل سیاسی تفاوت گذاشته شود. نسبت‌دادن نیت قطعی به دولت‌ها بدون شواهد کافی، گزارش را از تحلیل مستند به گمانه‌زنی نزدیک می‌کند؛ اما نادیده‌گرفتن نشانه‌های عملی نیز می‌تواند هزینهٔ امنیتی داشته باشد.
در مرزهای ایران و پاکستان، مسئله ملموس‌تر است. ناامنی‌های بلوچستان، فعالیت گروه‌های مسلح و اختلاف بر سر نحوهٔ مقابله با تهدیدهای مرزی نشان می‌دهد که روابط همسایگی به‌تنهایی ضامن امنیت نیست. توافق‌های دو کشور دربارهٔ تجارت، بازارچه‌های مرزی، مدیریت مرز و مبارزه با تروریسم زمانی اعتبار عملی پیدا می‌کنند که به تبادل اطلاعات قابل راستی‌آزمایی، پیگیری مشترک رخدادها و پاسخ‌گویی روشن بینجامند. در غیر این صورت، تکرار بیانیه‌های همکاری نمی‌تواند نگرانی‌های مرزنشینان و نهادهای مسئول را برطرف کند.
هم‌زمان، تنش پاکستان و افغانستان و بسته ماندن گذرگاه‌های مرزی می‌تواند تجارت منطقه‌ای را مختل و زمینهٔ گسترش قاچاق و ناامنی را فراهم کند. این تحولات فقط مسئلهٔ داخلی دو کشور نیست؛ پیامدهای آن ممکن است به امنیت و اقتصاد مناطق شرقی ایران نیز برسد؛ بنابراین، تهران باید تحولات مرزی را پیوسته رصد کند و سازوکارهای ارتباطی با اسلام‌آباد و کابل را برای پیشگیری از سوءبرداشت و مدیریت بحران فعال نگه دارد.
در کنار این نگرانی‌ها، باید از افتادن در دام تئوری‌پردازی بی‌پشتوانه نیز پرهیز کرد. بررسی احتمال هماهنگی پنهان میان بازیگران، بخشی از تحلیل امنیتی است؛ اما فرضیه را نباید با واقعیت اثبات‌شده یکی گرفت. هر ادعای مربوط به طرح یا هماهنگی پنهان باید بر شواهد مستقل، ارتباطات قابل‌ردیابی و امکان تأیید یا رد استوار باشد. تا زمانی که چنین شواهدی وجود ندارد، موضوع باید به‌عنوان «فرضیهٔ نیازمند بررسی» مطرح شود، نه خبر قطعی یا مبنای تصمیم‌گیری نهایی.
پیام سیاستی این ارزیابی روشن است: ایران باید گفت‌وگو با همسایگان و بازیگران منطقه‌ای را حفظ کند، اما اعتماد راهبردی را صرفاً بر پایهٔ تعارفات دیپلماتیک بنا نگذارد. تحرکات متخاصم یا تهدیدآمیز باید مستند، ارزیابی و با شواهد سنجیده شوند؛ در مقابل، هر فرضیهٔ توطئه نیز باید از آزمون راستی‌آزمایی بگذرد. هوشیاری بدون شتاب‌زدگی، و همکاری بدون خوش‌بینی بی‌پشتوانه، می‌تواند مبنای سیاستی واقع‌بینانه‌تر برای صیانت از منافع و امنیت ملی ایران باشد.

|| علی‌رضا رجائی